Araştırma Konusu Aramak Değil, Araştırma Gündemi Kurmak
Dr. Halil İbrahim AKBAY, "Bilimsel boşluktan katma değere yapılandırılmış akademi anlayışı ile bilimsel düşüncenin değişimindeki önemli faktörleri" TGM için kaleme aldı. Keyifli okumalar…
Akademide birçok çalışma hâlâ “hangi konuda çalışalım?” sorusuyla başlıyor. Oysa daha güçlü bir başlangıç sorusu şudur: Gerçekten çözülmeye değer hangi sorunlar ve hangi bilgi boşlukları var?
Çünkü zaman, insan gücü, altyapı ve araştırma kaynakları sınırlı. Bu kaynakları yalnızca yayın sayısını artıran değil, bilgiye, topluma ve gerektiğinde uygulamaya gerçek katkı sağlayan akademik çalışmalara yöneltmek gerekiyor.
Bilimsel boşluk, yalnızca “daha önce hiç çalışılmamış konu” demek değildir. Bazen çok çalışılmış bir alanda hâlâ cevaplanmamış önemli bir soru vardır. Bazen mevcut bilgi yeterince güvenilir, uygulanabilir veya erişilebilir değildir.
Bazen de bilinen bir yöntem ya da yaklaşım gerçek hayatta beklenen faydayı üretmiyordur. Katma değer çoğu zaman tamamen yeni bir konu bulmaktan değil, önemli fakat çözülememiş bu noktaları doğru biçimde görmekten doğar.
Bu boşluklara üç düzeyde bakılabilir.
İlki alanın kendi içindeki sorunlardır: mevcut bilginin eksik, çelişkili veya yetersiz kaldığı noktalar. İkincisi alanlar arası boşluklardır. Bir problemin başka disiplinlerin bakış açısıyla ele alınması, tek bir alanın göremeyeceği yeni sorular ve çözümler ortaya çıkarabilir. Üçüncüsü ise üretilen bilginin uygulamaya dönüşemediği noktadır. Bilimsel bilginin bir ürüne, yönteme, modele, yazılıma, standarda, rehbere veya daha iyi bir işleyişe dönüşebilmesi de araştırmanın önemli çıktılarından biri olabilir.
Örneğin, laboratuvarda elde edilen değerli bir klinik bulgunun, yazılım mühendisliğiyle birleşip gerçek zamanlı bir risk uyarı algoritmasına veya halk sağlığı politikasına dönüşmesi tam da bu sürecin sonucudur.
Sanayi ve kamu işbirlikleri de yalnızca çalışmanın sonunda destek veya sponsor aramak olarak görülmemelidir. Uygun konularda sanayi ve kamu kurumları; gerçek ihtiyaçların belirlenmesi, uygulanabilir çözümler geliştirilmesi, üretim, maliyet ve yaygınlaştırma gibi başlıklarda sürecin erken aşamalarından itibaren paydaş olabilir.
Elbette bunun temel şartı akademik bağımsızlığın, şeffaflığın, yayın özgürlüğünün ve etik sınırların baştan açık biçimde korunmasıdır.
Peki yapılandırılmış bir akademik sistem ne üretmeli?
Yüzlerce dağınık konu önerisi yerine, az sayıda ama güçlü araştırma hattı. Her araştırma hattında problemin neden önemli olduğu, mevcut bilgi boşluğu, hangi kişi ve disiplinlere ihtiyaç duyulduğu, ilk yapılabilir adımın ne olduğu, sonraki aşamalar ve beklenen çıktılar mümkün olduğunca görünür olmalıdır.
Bu yaklaşım araştırmacıya hazır bir çalışma vermek değil; güçlü bir yön, ortak bir zemin ve gelişebilecek bir araştırma ekosistemi sunmaktır.
Böylece akademik çalışmalar tek başına başlayıp tek başına biten dosyalar olmaktan çıkar. Bir çalışma daha büyük bir araştırma programının ilk basamağı olabilir; başka araştırmacılar ve kurumlar tarafından geliştirilebilir, farklı disiplinlerle genişleyebilir ve uygun olduğunda uygulamaya dönüşebilir.
Öğrenciler ve genç araştırmacılar da “konu bulma” baskısından çok, gerçek ve önemli bir problemin çözümüne nerede katkı sağlayabileceklerine odaklanabilir.
Bu araştırma gündemlerinin yalnızca yöneticiler tarafından masa başında belirlenmesi de doğru olmaz. İlgili akademik birimler, araştırma merkezleri, proje destek birimleri, farklı disiplinlerden araştırmacılar, meslek kuruluşları, farklı üniversiteler ve gerektiğinde kamu, toplum veya sanayi paydaşları aynı sürece katkı verebilmelidir.
Temel amaç; ihtiyaçları ve boşlukları birlikte görmek, öncelikleri şeffaf biçimde belirlemek ve birbirinden kopuk çalışmalar yerine birbirini besleyen araştırma hatları oluşturmaktır.
Elbette akademi bütünüyle planlanmış bir üretim alanına dönüştürülemez. Merak, bireysel yaratıcılık, temel araştırmalar ve beklenmedik keşifler bilimin vazgeçilmezidir.
Ancak özellikle ortak kaynakların yoğun kullanıldığı ve toplumsal karşılığı yüksek alanlarda çalışmaların bir bölümünün ortak hedefler etrafında yapılandırılması, hem kaynakların daha verimli kullanılmasını hem de ortaya çıkan bilginin etkisinin artmasını sağlayabilir.
Gezegenin kum saati hızla akıyor. Belki de akademide asıl ihtiyacımız daha fazla konu değil; daha iyi seçilmiş problemler, daha görünür bilgi boşlukları ve bu boşlukları kalıcı değere dönüştürecek araştırma gündemleridir.
Ardımızda yalnızca daha çok yayın değil, birbirini tamamlayan ve gerçek bir sorunun çözümüne yaklaşan bilimsel izler bırakmak daha anlamlı olacaktır.
Dr. Halil İbrahim AKBAY