Prof. Dr. Cem GÜZELOĞLU, “Fırçadan çipe, çipten nörona uzanan bu yolculukta, yaratıcılığın yeni sahiplerini ve yapay zeka çağında sanatın değişim aktörlerini” TGM için kaleme aldı… Keyifli okumalar…
Bugün Dünya Sanat Günü. Sokaklarda tuvaller, galerilerde renkler, sahnelerde melodiler var.
Ancak bu yıl, kutlamaların neşeli yüzünün arkasında, sanatın ve tasarımın koridorlarında derinden derine yankılanan, felsefi bir fırtınanın uğultusu duyuluyor.
Bizde Ege Üniversitesi Bilim İletişimi Koordinatörlüğü ve Güzel Sanatlar, Tasarım ve Mimarlık Fakültesi Görsel İletişim Tasarımı Bölümü iş birliğiyle düzenlediğimiz "Işığın Yeni Kodları" etkinliğinde, tam da bu fırtınanın merkezine, "Gözün Tanıklığı Algoritmaya Karşı" başlığıyla daldık.
Sorduğumuz soru basitti ama cevabı, insanlık tarihinin en büyük varoluşsal krizlerinden birini barındırıyordu:
"Yaratıcılık, sadece insana mı aittir?"
Tarih boyunca yaratıcı eylem, fırçanın sapından, fotoğraf makinesinin deklanşörüne, oradan dijital kurgu masalarına uzanan bir alet/teknoloji evrimi yaşadı.
Her yeni alet, "sanat bitti" çığlıklarını beraberinde getirdi ama her seferinde sanat, yeni aleti kucaklayarak daha yükseğe evrildi.
Bugün ise durum farklı. Karşımızda sadece eli taklit eden bir fırça değil, zihni taklit eden, hatta bazen onu aşan bir "Yapay Zeka" var.
Yapay zeka, muazzam veri havuzlarını işleyerek, saniyeler içinde mükemmel Van Gogh tarzında tablolar yapabiliyor, karmaşık senaryolar yazabiliyor veya sentetik yüzler üretebiliyor.
Bu, sanatçı kavramını radikal bir şekilde değiştiriyor. Dünün yalnız dehası, bugünün muazzam veri akışlarını yöneten bir "küratör"üne, kelimelerle makineye yön veren bir "prompter"ına dönüşüyor.
Deha, demokratize mi oluyor, yoksa banalize mi? Bu soru, galerilerin duvarlarından akademik kürsülere kadar her yerde tartışılıyor.
Tam biz bu fırtınayla baş etmeye çalışırken, ufukta daha sarsıcı, daha kışkırtıcı bir siluet belirdi: "Organoid Zeka". Bu, yapay zekanın tam tersi bir yaklaşım.
Yapay zeka, biyolojik zekayı silikon çipler üzerinde taklit ederken; Organoid Zeka, laboratuvarda kök hücrelerden yetiştirilen gerçek insan beyin dokusu parçacıklarını (organoidleri), bilgisayar sistemlerine "donanım" olarak entegre ediyor.
Artık zeka, kodlardan değil, gerçek nöronlardan, sinapslardan, biyolojik süreçlerden doğuyor.
Bu kavramı somutlaştırmak için popüler kültüre, RoboCop filmine bakmak yeterli. Polis memuru Murphy’nin beyni, robotik vücuduna ve bilgisayar sistemlerine entegre edilmişti.
RoboCop, insanın sezgisini, tecrübesini ve karmaşık sorun çözme yeteneğini, makinenin hızı ve gücüyle birleştiriyordu.
İşte Organoid Zeka, bu fikrin laboratuvar ortamındaki başlangıcıdır. Ama bir farkla: RoboCop’ta mevcut bir insan beyni kullanılırken; OI’da, laboratuvarda sıfırdan yetiştirilen, bir kişiliğe sahip olmayan küçük beyin dokuları kullanılıyor.
Bu, "Sanatçı Kimdir?" sorusunu ontological bir çıkmaza sürüklüyor. Eğer bir gün bir Organoid Zeka sistemi karmaşık estetik çıktılar üretmeye başlarsa, sanatçı kimdir?
Sinyali veren bilgisayar direktörü mü, hücreleri sağlayan insan donörü mü, sistemi kuran mühendis mi, yoksa o an o elektrik sinyallerini işleyen yaşayan biyolojik doku mu?
Daha da ötesi, Matrix filmindeki gibi, biyolojik beyin dokusunun siber arayüzlerle o kadar derin entegre olduğu bir geleceği hayal edelim.
Ghost in the Shell’deki Siber Beyin gibi... Nerenin biyolojik nerenin dijital olduğunu ayırt etmek imkansızlaştığında, yaratıcılığın ve bilincin "öz"ü kime aittir?
Dünya Sanat Günü’nde bu kışkırtıcı soruları tartışmak, sanatın bittiğini değil, aksine, insanlığımızın ve yaratıcılığımızın ne kadar kadim ve vazgeçilmez olduğunu hatırlatıyor.
Yapay Zeka ve Organoid Zeka, bize hız, karmaşıklık, veri işleme gücü ve makine estetiği verebilir. Ancak insan sanatçı; duygu, sezgi, ahlaki pusula ve en önemlisi "bağlam" kazandırır.
Bir algoritma mükemmel bir portre çizebilir ama o portrenin arkasındaki acıyı, toplumsal hikayeyi veya varoluşsal krizi anlatamaz.
Sanatın en temel işlevi, insanı insana anlatmaktır. Ve bu işlev, her zaman insana muhtaç kalacaktır.
Fırçadan çipe, çipten nörona uzanan bu yolculukta, yaratıcılığın yeni sahipleri algoritmalar veya organoidler değil; bu teknolojileri akılla kucaklayıp, insanlığın kadim ışığını daha da parlatan sanatçılar ve tasarımcılar olacaktır.
Dünya Sanat Günü kutlu olsun.
Prof. Dr. Cem GÜZELOĞLU
Ege Üniversitesi / Görsel İletişim Tasarımı Bölümü Öğretim Üyesi