Dopamin Ekonomisi

İnsanlık tarihi boyunca haz, ulaşılması zor ve ciddi bir bedel ödenmesi gereken bir ödüldü. 

Atalarımız için dopamin salgılamak; günlerce süren bir avın başarıyla sonuçlanması, barınak inşa edilmesi veya zorlu bir kışın atlatılması gibi uzun vadeli çabaların ardında yatan biyolojik bir teşvik mekanizmasıydı. 

Ancak bugün, insanlık olarak hazza ulaşma maliyetini neredeyse sıfıra indirdiğimiz bir çağda yaşıyoruz. Tek bir dokunuşla en sevdiğimiz yemek kapımıza geliyor, ekranı her kaydırdığımızda beynimiz yeni bir uyarıcıyla ödüllendiriliyor ve tüketim arzularımız anında tatmin ediliyor. 

Görünürde bu, insanlık için büyük bir refah sıçramasıdır; fakat gerçekte karşı karşıya olduğumuz tablo, kusursuzca tasarlanmış bir sosyoekonomik kapanın, yani "Dopamin Ekonomisinin" ta kendisidir.

Bugün teknoloji devlerinin, gıda endüstrisinin ve hızlı tüketim markalarının temel iş modeli, ürün satmaktan ziyade insan beyninin ödül merkezini "hacklemek" üzerine kuruludur. 

Stanford Üniversitesi'nden psikiyatrist Dr. Anna Lembke, Dopamin Toplumu kitabında akıllı telefonları "7/24 dopamin pompalayan dijital şırıngalara" benzetir. 

Küresel dijital kullanım verileri bu teşhisi doğrular niteliktedir: Ortalama bir insan günde yaklaşık 150 kez telefonunun ekran kilidini açmakta ve sadece sosyal medya platformlarında günde 2,5 saatini harcamaktadır. 

Bu, bir bireyin yılda yaklaşık bir tam ayını salt ekranı kaydırarak, yani sistemi besleyerek geçirmesi demektir. Dopamin ekonomisi, bireyleri işte bu zahmetsiz haz bombardımanına tutarak onları anlık tatminlerin ücretsiz işçileri haline getirir.

Bu biyolojik ve psikolojik kuşatmanın en yıkıcı faturası ise ekonomik ve sosyolojik düzlemde, entelektüel sermayenin erimesiyle ortaya çıkar. 

California Üniversitesi’nden (UC Irvine) Dr. Gloria Mark'ın araştırmalarına göre, 2000'li yılların başında bir ekrana veya göreve odaklanma süremiz ortalama 2,5 dakika iken, bugün bu süre 47 saniyeye kadar gerilemiştir. 

Dikkat süresi bir dakikanın altına düşen, anlık hazlara bağımlı hale gelmiş bir toplum; "hafif acılara" ve "can sıkıntısına" tahammül etme yetisini kaybeder. Oysa değer yaratmak, kalıcı bir başarı inşa etmek, yeni bir dil öğrenmek, bir girişim kurmak veya köklü bir bilimsel araştırma yapmak uzun süreli bir çaba, sabır ve ertelenmiş haz gerektirir.

Bu durum, daha önceki süreçlerde ele aldığımız "üretimden ranta kayış" krizinin de en temel psikolojik zeminini oluşturur. 

Uzun vadeli düşünme yetisini ve sabrını kaybeden bir toplum, on yıl sonra meyve verecek bir teknoloji veya sanayi yatırımı yapmak yerine, bir gecede köşeyi dönmeyi vadeden spekülatif araçlara ve rant ekonomisine yönelir. 

Sabrın değer kaybettiği, zamanın algoritmalar tarafından yağmalandığı ve her şeyin anında tüketildiği bir piyasada, sürdürülebilir bir ekonomik kalkınma inşa etmek imkânsızlaşır.

Dopamin ekonomisinden çıkış, bireysel bir irade sorunu olduğu kadar, toplumsal bir değerler uyanışını da gerektirir.

Gerçek refah ve kalıcı anlam, zahmetsizce elde edilen anlık hazlarda değil; zorluklarla yüzleşerek, odaklanarak ve bedel ödeyerek yaratılan sahici değerlerin içinde yatmaktadır. 

Toplumlar, çalınan dikkatlerini geri kazanmamaları halinde, hem zihinsel özgürlüklerini hem de ekonomik bağımsızlıklarını kaybedeceklerdir.

Yıldırım AKTUĞAN