Doç. Dr. Yahya Nas, GAP Bölgesi’nin tarımsal yapısını ve üretim dinamiklerini iklim krizi ile diğer çevresel ve ekonomik etmenler çerçevesinde ele aldığı bu köşe yazısında bölgedeki mevcut durum ile geleceğe yönelik potansiyelini kapsamlı biçimde değerlendirdi.
Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP), Türkiye’nin en büyük kırsal kalkınma projesi olarak yıllardır bölgenin kaderini şekillendirmeye devam ediyor. Bölgede yer alan geniş ova alanları, uzun güneşlenme süresi ve Dicle-Fırat havzalarının su potansiyeli bölgeyi sebze ve meyve üretimi açısından cazibe merkezi haline getiriyor. Ancak, bölgede bahçe bitkileri üretiminde yüksek bir potansiyel olsa da pratikte bir takım zorluklar yaşanmaktadır.
GAP bölgesinde, 2024 yılı verilerine göre 1.78 milyon ton civarında meyve, içecek ve baharat bitkileri, 2 milyon tonun üzerinde ise sebze üretimi gerçekleşiyor. Üretim alanı açısından bakıldığında ise bölge, Türkiye’deki toplam bahçe bitkileri alanının yaklaşık üçte birine karşılık geliyor.
Bölge, özellikle Antep fıstığı, domates, karpuz, kavun, biber, nar ve üzüm gibi bahçe bitkileri ürünlerinin üretiminde ciddi bir üretim kapasitesine sahip. Ayrıca son yıllarda GAP kapsamında sulama kanallarının devreye girmesiyle birlikte çilek yetiştiriciliği ve kışlık sebze üretimi de dikkate değer bir ivme kazanmış durumda. Ancak, sahaya indiğimizde bu üretim potansiyeli oldukça karmaşık bir tabloyla karşılaşıyor.
GAP bölgesinde üretim yapan çiftçilerin karşılaştığı temel sorunların başında girdi fiyatlarındaki artış, iklimde meydana gelen düzensizlikler, sulama sorunları ve pazarlama güçlükleri geliyor. Bu sorunlar bölgede yapılan meyve-sebze üretiminin önünde önemli bir engel oluşturuyor. Bu sorunlara ek olarak, bölgedeki soğuk zincir ve lojistik eksiklikleri üretimin ticaretini zorlaştıran bir diğer önemli sorun.
Meyve ve sebze üretiminde katma değerli ürünler yaratmanın temel yolu paketleme evleri, ürün işleme tesisleri ve güçlü bir dağıtım ağından geçiyor. Oysa GAP bölgesinin birçok ilinde (özellikle Siirt, Mardin, Batman ve Şırnak illeri) bu altyapı henüz yeterince gelişmemiştir.
Küresel iklim değişikliği de GAP bölgesindeki tarımı doğrudan etkileyen kritik bir unsur olarak karşımıza çıkıyor. Son yıllarda bölgede artan sıcaklık dalgaları, düzensiz yağış rejimleri ve yeraltı su seviyelerindeki belirgin düşüşler, özellikle bahçe bitkileri üretiminin sürdürülebilirliğini tehdit ediyor. Sebze ve meyve türleri, iklim stresine karşı buğday, pamuk ve mısır gibi ürünlere kıyasla çok daha hassastır. Bu durum üreticiler için ciddi riskler doğurmaktadır. Dolayısıyla birçok çiftçi bahçe bitkilerine yönelirken daha temkinli davranmak zorunda kalmaktadır.
Tüm bu sorunlara ve zorluklara rağmen, GAP Bölgesi sebze ve meyve üretimi açısından hâlâ Türkiye’nin en stratejik tarım havzalarından biri olma özelliğini koruyor. Bölgenin verimli toprakları, uzun güneşlenme süresi ve sürekli genişleyen sulama alanları, güçlü bir üretim potansiyelini açıkça ortaya koyuyor.
Doğru bir planlama ile GAP bölgesi, Türkiye’nin meyve ve sebze üretiminde çok daha kritik bir konuma gelebilir. Bunun için ise üç temel unsurun mutlaka bir araya gelmesi gerekiyor: Plan, Destek ve Pazar.
Sulama altyapısının güçlendirilmesi, girdi maliyetlerinin makul seviyelere çekilmesi ve işleme-depolama tesislerinin yaygınlaştırılması, üretim deseninin tarla bitkilerinden bahçe bitkilerine doğru dönüşümünü belirgin biçimde hızlandırabilir. Bunun yanında sözleşmeli tarım modellerinin geliştirilmesi, üreticinin pazara erişimini güvence altına alarak bahçe bitkileri üretiminde istikrar sağlayabilir.
Sonuç olarak GAP Bölgesi, bahçe bitkileri üretim alanı bakımından Türkiye’nin en önemli tarımsal yatırımlarımdan biridir. Bölgenin sahip olduğu potansiyel büyük, fırsatlar geniş. Ancak gerçek anlamda bir yükselişin kalıcı olabilmesi için sürdürülebilir, bütüncül ve üreticiyi merkeze alan bir planlamanın yapılması ve yaygınlaştırılması şarttır.
Doç.Dr.Yahya NAS
Şırnak Üniversitesi Ziraat Fakültesi
Öğretim Üyesi