Başyazarımız Prof. Dr. Yiğit UYANIKGİL, "Postmodern teknoloji çağında, sosyal medya üzerinden sosyalleşen bireylerin kaybettiği hayal kurabilme yetisini, dünyaca ünlü romanlar ve benzeşen hikayeler üzerinden", TGM için kaleme aldı… Keyifli okumalar…
İnsanlık bugün hayal kurmayı bıraktığı için değil, hayallerini başkalarının üretmesine razı olduğu için yoksullaşıyor.
Bir zamanlar bilinmeyene açılan sonsuz bir ufuk olan insan zihni, artık algoritmaların önceden hesapladığı ihtimaller arasında dolaşan dijital bir koridora dönüşüyor.
Bu dönüşüm yalnızca teknolojik değil; aynı zamanda kültürel ve zihinsel bir değişim. Bu noktada Charles Dickens, Jules Verne ve Jack London'ın eserleri ortak bir soruyu yeniden gündeme getiriyor:
İnsan, kendi düşlerini kuramadığında gerçekten özgür kalabilir mi?
Dickens, Sanayi Devrimi'nin gölgesinde insanın bir makine parçasına dönüşmesini anlattı. Zor Zamanlar romanındaki Thomas Gradgrind, yalnızca ölçülebilen gerçeklere değer veren bir anlayışın simgesiydi.
Bugün aradan geçen yaklaşık iki yüzyıla rağmen aynı zihniyet daha gelişmiş formda yaşamaya devam ediyor. Başarı; sayılarla, performansla, verimlilikle ve istatistiklerle ölçülüyor.
Oysa insanı insan yapan en önemli yetilerden biri, henüz gerçekleşmemiş bir geleceği hayal edebilmesi değil midir?
Sorun teknolojinin gelişmesi değildir. Yapay zekâdan veri analitiğine kadar tüm bu araçlar, insan aklının önemli başarılarıdır. Sorun, hayal kurma sorumluluğunu bu araçlara devretmeye başlamamızdır.
Bir çocuğun boş bir duvara bakarak saatlerce kendi dünyasını kurduğu o özgür anların yerini, sonsuz ekran kaydırmaları almadı mı? Artık çoğu zaman kendi hikâyemizi yazmıyor; başkalarının bizim için hazırladığı hikâyeleri tüketmekteyiz.
Modern çağ hayal gücünü sadece yok etmedi; onu endüstrileştirdi. Önümüze sürekli yeni dijital evrenler, sosyal medya akışları, sinematik dünyalar ve sanal gerçeklikler sunuluyor. Böylece kendi imgelerimizi üretmek yerine başkalarının tasarladığı düşlerin tüketicisine dönüşüyoruz.
Oysa hayal gücü, hazır senaryoların içinde dolaşmak değil, henüz adı konmamış bir dünyanın ilk taşını koyabilmektir.
Fransız düşünür Gaston Bachelard'ın söylediği gibi “insan yalnızca düşündüğüyle değil, düşlediğiyle de yaşar”. Hayal kurmak gerçeklikten kaçmak değil, onu dönüştürebilecek cesareti gösterebilmektir.
Bugün verimlilik takıntısıyla kuşatılmış bir dünyada hayal kurmak neredeyse gereksiz bir uğraş gibi görülüyor.
Oysa bilim tarihine, sanat tarihine ve insanlığın büyük keşiflerine baktığımızda, her büyük adımın önce bir hayal olarak ortaya çıktığını görmekteyiz.
Jack London'ın Martin Eden romanı bu açıdan yalnızca bireysel bir başarı hikâyesi değildir; modern insanın anlam arayışının trajedisidir. Martin Eden, toplumun onayını kazandığında aslında en değerli hazinesini, kendi düşlerinin saflığını kaybetmiştir.
Çağımızın en büyük etkileşim alanlarından biri olarak tanımlanan sosyal medyada görünürlük peşinde koşan milyonlarca insan benzer bir paradoksun içerisinde.
Takipçi sayıları artıyor, beğeniler çoğalıyor; fakat başarıya yaklaştıkça kendi iç seslerimiz giderek silikleşiyor. Dijital dünyanın görünmez alkışları, insanın kendi benliğiyle kurduğu bağı zayıflatıyor.
Jules Verne ise teknolojiye hiçbir zaman kutsal bir amaç yüklemedi. Onun makineleri insan merakının hizmetindeydi. Nautilus bilinmeyeni keşfetmek için vardı; Ay yolculuğu ise insan hayal gücünün sınırlarını genişletmek içindi.
Bugün ise teknoloji çoğu zaman meraklarımızı beslemek yerine dikkatimizi yönetiyor. Bize neyi araştıracağımızı, neyi izleyeceğimizi ve hatta neyi merak edeceğimizi öneriyor. Böylece keşfetme duygusu yerini öneri algoritmalarının dar sınırlarına bırakıyor.
Dickens'ın Oliver Twist'i, David Copperfield'ı ya da Pip'i yoksuldu; fakat umutları başkalarının ürettiği kalıplardan doğmuyordu. Onların hayalleri yaşadıkları acılardan, mücadelelerinden ve kendi deneyimlerinden besleniyordu. Belki de insanı gerçekten zenginleştiren şey sahip olduğu imkânlar değil, hayallerinin kaynağıdır.
Bugünün insanı tarihin en konforlu dönemlerinden birinde yaşıyor olabilir; ancak aynı zamanda anlam krizini, yalnızlığı ve tükenmişliği de en yoğun hisseden kuşaklardan biri hâline geliyor.
Kendi düşlerini başkalarına devreden insan, farkında olmadan geleceği üzerindeki söz hakkını da teslim ediyor.
Bugün en çok ihtiyaç duyduğumuz şey yeni teknolojiler değil, yeniden sessiz kalabilme cesaretidir. Çünkü hayal gücü gürültüde değil, sessizlikte filizlenir.
Sürekli bildirimlerin, kesintisiz içerik akışının ve bitmeyen dijital uyarıların arasında insan, kendi iç sesini duymakta zorlanıyor. Özgün fikirler, çoğu zaman zihnin kimsenin müdahale etmediği o sakin anlarında doğar.
Modern dünyanın yoksulluğu bilgi eksikliği değil. Asıl yoksulluk, hiçbir algoritmanın önermediği, hiçbir şirketin telif hakkına sahip olmadığı özgün bir hayal kurabilme cesaretini kaybetmektir.
Dünyayı değiştiren bütün icatlar, sanat eserleri ve bilimsel devrimler önce tek bir insanın zihninde filizlenen bir hayaldi.
Eğer o ilk kıvılcımı başkalarının üretmesine razı olursak, yalnızca hayal gücümüzü değil, geleceğimizi de sessizce kiraya vermiş oluruz.
Prof. Dr. Yiğit UYANIKGİL