Prof. Dr. Erkan GÖKSU, Tarih Yazıları Serisinde "Malazgirt Savaşı'nda kullanılan ve Türk Savaşlarında usta bir taktik olarak kabul edilen Kurt Kapanının bu savaştaki rolünü", TGM için kaleme aldı… Keyifli okumalar…
Tarih boyunca bazı savaşlar vardır ki yalnızca sonuçlarıyla değil, savaş meydanında uygulanan taktiklerle de yüzyıllar boyunca konuşulur.
MÖ 216’daki Cannae Muharebesi, 1415’teki Agincourt Savaşı ve 1805’teki Austerlitz Muharebesi nasıl dünya askerî tarihinin dönüm noktaları arasında gösteriliyorsa, 1071 Malazgirt Meydan Muharebesi de Türk savaş sanatının zirvesi olarak kabul edilmektedir.
Bu zaferin merkezinde ise Türklerin binlerce yıllık bozkır savaş geleneğinin en gelişmiş örneklerinden biri olan “Kurt Kapanı Taktiği” bulunuyordu.
Malazgirt’e giden süreçte Bizans ve Selçuklu orduları yalnızca iki devletin askerî gücünü değil, aynı zamanda iki farklı savaş anlayışını temsil ediyordu. Bizans ordusu Roma askerî mirasının devamıydı. Ağır zırhlı süvariler, disiplinli piyadeler, büyük lojistik destek ve merkezi komuta sistemi üzerine kurulmuştu.
Selçuklu ordusu ise hareket kabiliyeti, hız, manevra ve esnek savaş tekniklerine dayanıyordu. Bir taraf ağırlığın gücüne inanıyor, diğer taraf ise hareketin gücüne güveniyordu.
Bu farklılık savaş başlamadan önce bile kendisini göstermeye başlamıştı. Romanos Diogenes, yaklaşık elli ila yetmiş bin arasında değiştiği tahmin edilen büyük bir kuvvetle Anadolu’ya ilerlerken, Alp Arslan daha küçük fakat son derece hareketli birliklere sahipti.
Sayısal üstünlük Bizans tarafında görünüyordu. Ancak savaş tarihi bize defalarca göstermiştir ki büyük orduların en önemli zaafı hareket kabiliyetlerini kaybetmeleridir.
Türk savaş düşüncesinin temelinde bozkır coğrafyasının oluşturduğu stratejik kültür bulunur. Orta Asya’da geniş alanlarda yaşayan Türk toplulukları, düşmanla doğrudan çarpışmak yerine onu yormayı, hareketlerini kontrol etmeyi ve uygun zamanda vurmayı tercih etmişlerdir.
Çin kaynaklarında Hunlardan başlayarak Göktürklere kadar uzanan süreçte benzer taktiklerin kullanıldığı görülmektedir. Malazgirt’te uygulanan Kurt Kapanı da işte bu tarihsel birikimin Anadolu’daki en etkili yansımasıydı.
Savaş sabahı Selçuklu birlikleri klasik bir meydan muharebesi düzeninde görünmüyordu. Merkez kuvvetler belirli bir hatta konuşlanmış, kanatlar ise geniş bir yay şeklinde açılmıştı. Bu düzenin amacı Bizans ordusunu belirlenen alana çekmekti. İlk çarpışmalar başladığında Selçuklu süvarileri geri çekilmeye başladı.
Bizans komutanları bunu gerçek bir geri çekilme olarak değerlendirdi. Romanos’un en büyük hatalarından biri de burada ortaya çıktı.
Aslında yaşanan şey planlı bir geri çekilmeydi. Türk savaş terminolojisinde “sahte ricat” olarak bilinen bu yöntem, düşmanın zafer kazandığını düşünmesini sağlayarak onu kontrol edilen bölgeye çekmeyi amaçlıyordu. Bizans birlikleri ilerledikçe Selçuklu süvarileri geri çekiliyor, ancak sürekli ok atarak baskı kurmaya devam ediyordu.
Bu süreç saatler boyunca sürdü.
Modern askerî psikoloji açısından bakıldığında bunun son derece yıpratıcı bir yöntem olduğu görülür. Çünkü Bizans askerleri ilerlediklerini düşünüyor ancak kesin bir sonuç alamıyorlardı.
Sürekli hareket ediyor, sürekli saldırıya uğruyor ve düşmanı tam anlamıyla yakalayamıyorlardı. Ağır zırhlı birliklerin enerjisi tükenirken Selçuklu atlıları hâlâ hareket üstünlüğünü koruyordu.
Kurt Kapanı Taktiği'nin en kritik aşaması günün sonlarına doğru başladı. Bizans ordusu ilerledikçe savaş düzeni bozulmaya başladı. Uzayan hatlar, kopan birlikler ve koordinasyon sorunları ortaya çıktı. Özellikle farklı milletlerden oluşan birliklerin birbirleriyle uyumlu hareket etmekte zorlanmaları ciddi bir dezavantaja dönüştü.
Tam bu noktada Alp Arslan beklediği emri verdi.
Geri çekilen Selçuklu birlikleri aniden durdu. Daha önce iki yana açılmış olan kuvvetler hızla içeri doğru yönelmeye başladı. Hilal şeklindeki savaş düzeni kapanıyordu.
İşte Türk tarihine geçen Kurt Kapanı buydu.
Avını sabırla takip eden bozkır kurdu nasıl uygun anı bekliyorsa, Selçuklu ordusu da bütün gün boyunca Bizans kuvvetlerini yıpratmış, dağıtmış ve en uygun noktaya çekmişti. Şimdi ise son darbe vurulacaktı.
Bizans askerleri bir anda her taraftan gelen ok yağmuru altında kaldılar. Ardından süvari hücumları başladı. Merkezden, sağ kanattan ve sol kanattan gelen baskı kısa sürede kuşatma görüntüsü oluşturdu. Artık savaşın kontrolü tamamen Selçuklu tarafına geçmişti.
Romanos Diogenes'in yaşadığı en büyük problem ise durumu fark ettiğinde artık çok geç olmasıydı. Ordunun merkezî yapısı çökmeye başlamıştı. Bazı birlikler geri çekiliyor, bazıları direnmeye çalışıyor, bazıları ise komuta emirlerini alamıyordu.
Tarihte birçok savaşta görüldüğü gibi fiziksel kuşatma kadar psikolojik kuşatma da belirleyici olmuştu.
Malazgirt’in askerî açıdan önemi yalnızca Bizans ordusunun yenilmesi değildir. Bu savaş, hareket kabiliyeti yüksek orduların ağır kuvvetler karşısında nasıl üstünlük sağlayabileceğinin en başarılı örneklerinden biri olarak dünya askerî literatürüne girmiştir.
Nitekim sonraki yüzyıllarda benzer yöntemler Moğollar tarafından geliştirilmiş, Osmanlı akıncıları tarafından uygulanmış ve modern dönemde manevra savaşı teorilerinin temel prensipleri arasında yer almıştır.
Bugün askerî akademilerde Malazgirt incelendiğinde üzerinde durulan temel konu yalnızca Alp Arslan’ın cesareti değildir. Asıl dikkat çeken nokta, savaş alanının kontrol edilmesi, düşmanın yönlendirilmesi ve onun kendi hatalarıyla yüzleşmeye zorlanmasıdır.
Kurt Kapanı Taktiği tam da bunu başarmıştır.
Bu nedenle Malazgirt’i yalnızca bir zafer olarak değerlendirmek eksik kalır. Çünkü burada ortaya çıkan şey bir savaş kazanma yöntemi değil, bütün bir Türk askerî düşüncesinin olgunlaşmış hâlidir. Hunlardan Göktürklere, Selçuklulardan Osmanlılara kadar uzanan bozkır stratejisi, Malazgirt Ovası’nda en parlak örneklerinden birini vermiştir.
Bugün üzerinden yaklaşık bin yıl geçmiş olmasına rağmen Malazgirt hâlâ askerî tarihçilerin ilgisini çekiyorsa bunun sebebi yalnızca siyasi sonuçları değildir.
Savaşın kendisi, uygulanan taktik ve ortaya konulan stratejik zekâ, dünya savaş tarihinin en dikkat çekici örneklerinden biri olmaya devam etmektedir.
Ve belki de Malazgirt’in en büyük dersi şudur: Savaş meydanlarında her zaman en büyük ordu değil, rakibini doğru okuyabilen ve zamanı geldiğinde kapanı kapatabilen taraf kazanır. Malazgirt’te kazanan da işte bu anlayış olmuştur.
Prof.Dr. Erkan GÖKSU