Sağlık Okuryazarlığı: Kendi Sağlığınızın Koruyucusu Olmak
Dr. Halil İbrahim AKBAY, "Sağlık alanında önemli bir konuya dikkat çektiği köşe yazısında Sağlık okuryazarlığının tüm boyutlarını; Tarihsel, teknik ve hukuki analizler yaparak bilimsel önerilerle" TGM için kaleme aldı. Keyifli okumalar…
Günlük hayatımızda ilaç prospektüsünü anlamak, doktorun önerdiği diyeti uygulamak, aşı takvimini takip etmek ya da sosyal medyada dolaşan “mucize tedavi” iddialarını sorgulamak…
Bütün bunlar aslında tek bir yeteneğe bağlı: sağlık okuryazarlığına. Peki nedir bu kavram, neden bu kadar önemli ve bizler olarak nasıl güçlendirebiliriz?
Ulusal ve Uluslararası Tanımlar
Dünya Sağlık Örgütü (WHO), sağlık okuryazarlığını “bireylerin günlük faaliyetler, sosyal etkileşimler ve kuşaklar boyunca biriktirdiği kişisel bilgi ve yeterlilikler” olarak tanımlar. Bu yeterlilikler; sağlık bilgisine erişme, anlama, değerlendirme (appraise) ve kullanma becerilerini kapsar. Amaç, hem kendi hem de çevremizdeki insanların iyi sağlığını korumak ve geliştirmektir.
Kristine Sørensen ve arkadaşlarının 2012’de geliştirdiği entegre model ise en çok kabul gören yaklaşımlardan biridir: Sağlık okuryazarlığı, sağlık hizmetleri, hastalık önleme ve sağlığın teşviki alanlarında bilgiye erişme, anlama, değerlendirme ve uygulama konusunda sahip olduğumuz bilgi, motivasyon ve becerilerdir.
Don Nutbeam ise kavramı üç düzeyde ele alır: temel (fonksiyonel) okuryazarlık, etkileşimli okuryazarlık ve eleştirel okuryazarlık.
Türkiye’de Sağlık Bakanlığı da benzer şekilde, bireylerin sağlık bilgisine ulaşma, anlama, değerlendirme, yorumlama ve kullanma becerileri ile kendi sağlıkları hakkında sorumluluk ve farkındalık bilinci geliştirmesini sağlık okuryazarlığı olarak tanımlamaktadır. Kısaca: Sağlıkla ilgili doğru kararlar alabilme yeteneği.
Ortaya Çıkışı ve Tarihçesi
Kavram ilk kez 1974 yılında Scott K. Simonds’un “Health Education as Social Policy” makalesinde geçmiştir. 1980’lerde Len ve Ceci Doak’ın düşük okuryazarlık seviyesindeki hastalarla yaptıkları çalışmalar dönüm noktası olmuştur.
1990’ların sonunda WHO’nun Sağlığı Geliştirme Sözlüğü’nde resmi tanım yer almış; 2000’lerden itibaren Avrupa’da HLS-EU projesi ve dünya genelinde yüzlerce araştırma ile hızla gelişmiştir.
Günümüzde sağlık okuryazarlığı, sadece bireysel bir beceri değil, aynı zamanda toplumsal bir belirleyici ve sağlık sistemlerinin insan merkezli dönüşümünün temel taşı kabul edilmektedir.
Dünyada ve Türkiye’de Mevcut Durum
Avrupa’da yapılan araştırmalar, nüfusun önemli bir bölümünün sınırlı sağlık okuryazarlığına sahip olduğunu göstermektedir. WHO Avrupa Bölgesi’nde sağlık okuryazarlığı sosyal gradyanı takip etmekte ve mevcut eşitsizlikleri daha da güçlendirebilmektedir. ABD’de bile sağlık okuryazarlığı, gelir, eğitim ve etnik kökenden daha güçlü bir sağlık belirleyicisi olarak kabul edilir.
Türkiye’de 2014 yılında gerçekleştirilen Türkiye Sağlık Okuryazarlığı Araştırması (TR-SOYA), toplumun yaklaşık %64,6’sının “yetersiz” veya “sorunlu-sınırlı” düzeyde olduğunu ortaya koymuştur.
Son yıllarda yapılan çalışmalar ve 2023 verileri bir miktar iyileşme gösterse de (yaklaşık %53,9 yetersiz/sorunlu), meta-analizler hâlâ nüfusun üçte ikisine yakınında sınırlı sağlık okuryazarlığı bulunduğunu işaret etmektedir.
Eğitim düzeyi, yaş, gelir ve dijital erişim bu durumu en çok etkileyen faktörlerdir. Özellikle yaşlılar, düşük eğitimliler ve kırılgan gruplarda durum daha endişe vericidir.
Türkiye Sağlık Okuryazarlığı Ulusal Eylem Planı (2025-2028)
Sağlık Bakanlığı Sağlığın Geliştirilmesi Genel Müdürlüğü tarafından hazırlanan ve 12. Kalkınma Planı ile 2024-2028 Stratejik Plan’a dayanan “Sağlık Okuryazarlığı Ulusal Eylem Planı 2025-2028”, ulusal düzeyi yükseltmek ve bireyin sorumluluğunu artırmak amacıyla devreye alınmıştır. Plan; 7 temel hedef, 33 strateji, 57 eylem ve 181 gösterge içermektedir.
Yedi temel hedef özetle şunlardır:
1. Hedef grup odaklı (örneğin diyabet hastaları) ulusal SOY araştırmalarının müdahaleye dönüştürülmesi,
2. Doğru, erişilebilir ve eyleme geçirilebilir sağlık bilgilerinin üretilmesi ve yaygınlaştırılması,
3. Sağlık hizmetlerinde SOY standartlarının oluşturulması ve sağlık çalışanlarının yeterliliklerinin artırılması,
4. Hastalıklar ve risk faktörleri konusunda farkındalığın yükseltilmesi,
5. Sağlıklı yaşam alışkanlıkları konusunda toplumsal bilincin güçlendirilmesi,
6. Sağlık hizmetlerinin doğru kullanımı bilgisinin artırılması,
7. İzleme-değerlendirme sistemlerinin etkin işletilmesi.
Uygulama yöntemleri arasında 81 ilde SOY koordinatörlerinin görevlendirilmesi, saha eğitimleri, hasta okulları (diyabet, gebe, hipertansiyon okulları), e-Nabız ve güvenilir dijital platformların güçlendirilmesi, sadeleştirilmiş materyaller, kamu spotları ve sektörler arası işbirliği yer almaktadır. Amaç, 2028’e kadar yeterli sağlık okuryazarlığı oranını belirgin biçimde yükseltmektir.
Biz, Sağlık Okuryazarlığımızı Nasıl Artırabiliriz?
Sağlık okuryazarlığı sadece “okumak” değildir; sorgulamak, anlamak ve eyleme geçmektir. İşte hepimizin uygulayabileceği somut adımlar:
• Güvenilir kaynak kullanın: Sağlık Bakanlığı, e-Nabız, WHO, bilimsel dergiler ve uzman hekimlerin onaylı kanallarını tercih edin. Sosyal medyadaki “mucize” iddialarına mesafeli durun.
• Soru sormaktan çekinmeyin: Hekiminize “Bu ilaç ne işe yarıyor? Alternatifleri var mı? Ne zaman kontrol olmalıyım?” diye sorun. Anlamadığınızı belirtmek zayıflık değil, bilinçtir.
• Aile ve yakın çevrenizi bilgilendirin: Özellikle yaşlı aile bireylerine ilaç kutularını, randevuları ve diyet önerilerini birlikte gözden geçirin.
• Temel sağlık becerileri edinin: Tansiyon, şeker ölçümü, temel ilk yardım, aşı takvimi ve sağlıklı beslenme konusunda kısa eğitimlere katılın veya güvenilir videolar izleyin.
• Eleştirel düşünce geliştirin: Her yeni bilgiyi “Kim söylüyor? Kanıtı ne? Çıkarı nedir?” sorularıyla değerlendirin.
• Toplumsal katılım: Okullarda, mahallelerde, iş yerlerinde sağlık okuryazarlığı etkinliklerine destek verin; gönüllü olun.
Sonuç: Küçük Adımlar, Büyük Sağlık
Sağlık okuryazarlığı, sağlığın en güçlü koruyucu aşılarından biridir. Ne kadar artarsa, hem bireysel hem de toplumsal sağlık o kadar güçlenir; gereksiz hastane başvuruları, ilaç israfı ve yanlış tedaviler azalır.
Türkiye’nin 2025-2028 Eylem Planı bu yolda önemli bir milattır. Ancak planlar kâğıt üzerinde kalmaz; her birimizin günlük hayatındaki bilinçli tercihlerle hayat bulur.
Unutmayın: Sağlığınızın kaptanı sizsiniz. Bilgiye erişin, anlayın, sorgulayın ve uygulayın. Çünkü sağlıklı bir toplum, sağlığını bilen bireylerden oluşur.
Haydi, bugünden başlayalım. Bir sonraki doktor randevunuzda bir soru daha sorun. Bir ilaç prospektüsünü birlikte okuyun. Güvenilir bir kaynaktan doğru bilgiyi paylaşın. Küçük bir adım, büyük bir dönüşümün başlangıcı olabilir.
Sağlıkla ve sağlıcakla kalın.
Dr.Halil İbrahim AKBAY