GÜNCEL KURLAR
🇺🇸USD: 50,5051 ₺ 🇪🇺EUR: 55,5556 ₺ 🥇GRAM ALTIN: 7.047,19 ₺ ₿BTC: 3.275.928 ₺ 🇺🇸USD: 50,5051 ₺ 🇪🇺EUR: 55,5556 ₺ 🥇GRAM ALTIN: 7.047,19 ₺ ₿BTC: 3.275.928 ₺ 🇺🇸USD: 50,5051 ₺ 🇪🇺EUR: 55,5556 ₺ 🥇GRAM ALTIN: 7.047,19 ₺ ₿BTC: 3.275.928 ₺
18 Kasım 2026 - 02:15

info@turkglobalmedia.com

Köşe Yazısı

Unvanların Susturduğu Akıl

16.11.2026 13:22
Prof. Dr. Yiğit UYANIKGİL
13 okunma
Unvanların Susturduğu Akıl

Başyazarımız Prof. Dr. Yiğit UYANIKGİL, "Bilimsel değerlerinin anahtar kimliğini temsil eden akıl konusunun, üniversite ve özgür düşünce alanında unvan yerine yetkilendirilmiş fikirler düzeyinde nasıl etkin olabileceğini" TGM için kaleme aldı… Keyifli okumalar…

Bu köşe yazısını paylaş:

Bilimin çelişkilerinden biri, sorgulamayı öğreten kurumların zaman zaman sorgulanmaktan korkmasıdır. 

Oysa akademi, varoluşsal meşruiyetini gerçeğin arayışından, metodolojik şüphecilikten ve eleştirel aklın özgürlüğünden alır. 

Bilginin üretildiği, sınandığı ve gerektiğinde yeniden inşa edildiği bu kurum, kendi içinde büyüttüğü güç ilişkilerine ve egolara teslim olduğunda, savunduğu değerlerle çelişmeye başlar. 

Frankfurt Okulu düşünürlerinden Max Horkheimer'ın araçsal aklın nesnel aklın yerini almasına ilişkin eleştirisi, günümüz akademisinin iki temel açmazını anlamak için hâlâ güçlü bir çerçeve sunmaktadır: Unvan hiyerarşisinin tutuculuğu ve metrik fetişizmi.

Bilimsel düşüncenin temelinde, Karl Popper'ın ortaya koyduğu yanlışlanabilirlik ilkesi bulunur. Bir düşüncenin bilimsel değeri, onu dile getiren kişinin makamından değil, sınanabilir olmasından ve karşıt kanıtlar karşısındaki dayanıklılığından kaynaklanır. 

Ne var ki akademik hiyerarşinin katılaştığı ortamlarda temel soru değişir. "Ne söylendiği?" sorusunun yerini, "Kimin söylediği?" sorusu alır. Böylece düşüncenin içeriği geri çekilir, onu dile getiren kişinin unvanı belirleyici hâle gelir.

Thomas Kuhn'un paradigma kavramı üzerinden bakıldığında, yerleşik bilimsel kabullerin korunması anlaşılabilir bir olgudur. Ancak bu koruma refleksi, zamanla bilimsel gelişmenin önünde bir engele dönüşebilir. Kendi konumunu bilimsel otoriteyle özdeşleştiren akademisyen, farklı bir düşünceyi tartışılması gereken bir önerme olarak değil, otoritesine yöneltilmiş bir tehdit olarak algılayabilir. 

Genç bir araştırmacının veriye dayalı itirazının saygısızlık olarak değerlendirilmesi, kıdemin eleştirel aklın önüne geçirilmesi ve akademik unvanın tartışılmazlık gerekçesine dönüştürülmesi, bilimin kendi temel ilkeleriyle çatıştığı anlardır.

Oysa akademik kıdem, eleştiriden muafiyet değil, eleştiriye daha fazla açık olma sorumluluğu getirmelidir. Bir unvan, insanın daha az yanılacağını değil, yanıldığında bunu fark edebilecek düşünsel olgunluğa ulaşması gerektiğinin göstergesidir. 

Akademik otorite, başkalarının düşünmesini engelleme gücünden değil, düşüncenin özgürce gelişebileceği ortamı yaratabilme yeteneğinden doğar.

Akademinin diğer bir açmazı ise bilimin giderek sayılarla tanımlanmasıdır. Yayın sayıları, etki faktörleri, atıf indeksleri ve akademik puanlama tabloları başlangıçta bilimsel niteliği değerlendirmek için geliştirilmiş araçlardır. 

Ancak zamanla bu araçlar amacın kendisine dönüşmüştür. İktisatçı Charles Goodhart'ın meşhur yasası bu dönüşümü çarpıcı biçimde açıklar: Bir ölçüt hedef hâline geldiğinde, ölçüt olma niteliğini kaybetmeye başlar.

Bilimin yeni dogması artık bir düşünce değil, bir sayıdır. Araştırmacı, önemli soruların peşinden gitmek yerine yayınlanabilir sorulara yönelir. Uzun soluklu, belirsizlik içeren ve başarısızlık ihtimali taşıyan araştırmalar geri plana itilir. 

Tek bir bilimsel çalışmanın yapay biçimde parçalara ayrıldığı yayın dilimleme kültürü, birbirine karşılıklı atıflarla destek sağlayan akademik çevreler ve niceliği niteliğin önüne geçiren değerlendirme sistemleri bu anlayışın sonuçlarıdır.

Byung-Chul Han'ın performans toplumu eleştirisi, bu dönüşümün insan üzerindeki etkisini anlamak açısından da önemlidir. Sürekli üretmek, görünür olmak ve ölçülebilir başarı göstermek zorunda hisseden akademisyen, zamanla düşünmeye ayırması gereken zamanı çıktı üretmeye harcar. 

Bilimsel merakın yerini performans kaygısı, entelektüel derinliğin yerini üretim baskısı alır. Araştırmacı artık yalnızca bilinmeyeni anlamaya çalışmaz aynı zamanda kendi akademik varlığını sürekli kanıtlamak zorunda hisseder.

Asıl tehlike, bu sistemin yalnızca bilim insanlarının çalışma biçimini değil, bilimin hangi soruları soracağını da belirlemeye başlamasıdır. 

Ölçülebilenin değerli, puanlanabilenin önemli kabul edildiği bir ortamda, henüz karşılığı olmayan fikirler ve alışılmış kalıpların dışına çıkan araştırmalar kendilerine yer bulmakta zorlanır. Böylece bilim, bilinmeyeni keşfetme cesaretini kaybederek bilinenin yeniden üretildiği güvenli alanlara çekilir.

Unvanların kibri ile metriklerin mekanikliği arasında sıkışan akademi, topluma ışık tutma vasfını da giderek yitirir. Kendi ürettiği başarı göstergelerini gerçek başarıyla karıştıran, eleştiriyi tehdit, farklı düşünceyi itaatsizlik olarak gören bir kurum, zamanla kendine yabancılaşır. 

Üniversite, yalnızca diplomaların verildiği, yayınların üretildiği ve unvanların dağıtıldığı bir organizasyon değildir. Onu üniversite yapan, düşüncenin serbestçe dolaşabildiği ve hiçbir fikrin sahibinin makamı nedeniyle dokunulmaz kabul edilmediği bir entelektüel iklimdir.

Bu çıkmazdan kurtuluş, akademiyi yeniden Sokratik sorgulamanın zeminine taşımaktan geçer. Bunun için yalnızca değerlendirme ölçütlerini değiştirmek yeterli değildir. 

Akademik kültürün kendisini de yeniden düşünmek gerekir. Bir öğrencinin karşıt kanıtı karşısında düşüncesini değiştirebilen, genç bir araştırmacının itirazını tehdit değil katkı olarak görebilen ve kendi bilimsel kabullerini sorgulayabilen akademisyen, akademik otoritenin gerçek temsilcisidir.

Bilim insanının en büyük erdemi her şeyi bilmesi değil, bilmediğini kabul edebilmesidir. En büyük akademik cesaret ise gerektiğinde kendi düşüncesine karşı çıkabilmektir.

Üniversiteler, unvanların korunduğu değil, fikirlerin sınandığı yerler olabildiği ölçüde üniversitedir. Bilimin geleceği de kaç yayın üretildiğinde değil, kaç kişinin özgürce düşünebildiğinde saklıdır.

 

 

Prof.Dr. Yiğit UYANIKGİL

Yayınlanma: 16.11.2026 13:22