AB'den dijital tüketici hakları hamlesi

Avrupa Komisyonu'nun önerdiği Dijital Adalet Yasası, çevrim içi haksız ticari uygulamalara karşı yeni tüketici korumaları getirmeyi öngörüyor. 

Ayrı bir yaptırım düzenlemesi kapsamında ise kuralları ihlal eden şirketlere yıllık küresel cirolarının yüzde 6'sına kadar para cezası verilebilecek.

Avrupa Birliği (AB), iptali zor çevrim içi aboneliklerden kullanıcıları ekran başında tutmak üzere tasarlanan sosyal medya özelliklerine kadar dijital ekonomideki tüketici haklarını güçlendirmeyi hedefliyor.

Avrupa Komisyonu, çarşamba günü Dijital Adalet Yasası (Digital Fairness Act - DFA) taslağını açıkladı. Yeni düzenleme; manipülatif çevrim içi uygulamalarla mücadele etmeyi, fiyat şeffaflığını artırmayı ve çocuklara yönelik korumayı güçlendirmeyi amaçlıyor.

AB Komisyonu Başkan Yardımcısı ve Teknolojiden Sorumlu Üyesi Henna Virkkunen, "Tüketicilerin tercihlerini çarpıtan, onları baskı altında bırakan ve bilinçli karar verme yetilerini zayıflatan yeni haksız ticari uygulamalarla mücadele ediyoruz," dedi.

Brüksel'de açıklanan düzenleme kapsamında şu adımlar öne çıkıyor: Kullanıcıları manipüle etmeye yönelik "karanlık tasarım" (dark patterns) uygulamalarının yasaklanması, açık ve şeffaf fiyatlandırma zorunluluğu, dijital platform ve hizmetlerde adil tasarım ilkelerinin benimsenmesi, kullanıcıların bağımlılık yaratan tasarım özelliklerini devre dışı bırakabilmesi, influencer pazarlamasına yönelik yeni kurallar getirilmesi.

Dijital Adalet Yasası'yla birlikte Tüketicinin Korunması İşbirliği Yönetmeliği'nin (Consumer Protection Cooperation Regulation) güncellenmesi de önerildi. 

Bu değişiklikle Komisyonun, Activision Blizzard gibi video oyunu şirketlerine yönelik yakın zamanda başlatılan girişimlerde olduğu gibi, birden fazla ülkedeki tüketicileri etkileyen büyük ölçekli ihlalleri doğrudan soruşturma ve para cezasına bağlama yetkilerinin artırılması hedefleniyor.

AB'nin Tüketiciyi Koruma Komiseri Michael McGrath, "Dijital Adalet Yasası ve Tüketicinin Korunması İşbirliği Yönetmeliği'nin güncellenmesi, AB tüketici koruma kurallarında 20 yılı aşkın süredir gerçekleştirilen en kapsamlı reformu temsil ediyor" dedi.

AB'den teknoloji devlerine yönelik yeni düzenleme

Öneriler, Brüksel'in e-ticaret ve çevrim içi tüketici haklarını düzenlemek amacıyla hazırladığı kapsamlı mevzuat çalışmalarının son halkasını oluşturuyor. Aynı zamanda büyük teknoloji şirketlerinin faaliyetlerini daha sıkı denetlemeye yönelik geniş kapsamlı girişimin bir parçası.

Dijital Adalet Yasası, çocukların çevrim içi güvenliğini sağlamada sorumluluğu şirketlere kaydırmayı hedefleyen ve yakın zamanda önerilen AB Çocuk Yasası'nı (EU Kids Act) da tamamlayacak.

Düzenleme ayrıca çevrim içi dünyayı daha güvenli, adil ve şeffaf hale getirmeyi amaçlayan Dijital Hizmetler Yasası (DSA) ve Dijital Piyasalar Yasası'nın (DMA) yanı sıra yapay zekâ kullanımını düzenleyen Yapay Zekâ Yasası'yla (AI Act) birlikte uygulanacak.

Denetim ve yaptırımlar

Tüketicinin Korunması İşbirliği Yönetmeliği'nde yapılması önerilen değişiklik, Avrupa Komisyonu'na birden fazla AB ülkesindeki tüketicileri ciddi biçimde etkileyen büyük ölçekli vakaları doğrudan soruşturma yetkisi verecek.

Düzenleme ayrıca sınır ötesi vakalarda ulusal tüketici koruma kurumları arasındaki koordinasyonu hızlandırmayı ve geliştirmeyi hedefliyor. Bu kapsamda önemli işlem aşamaları için süre sınırları belirlenecek ve farklı ülkelerde para cezalarının tahsil edilmesi gibi konularda yaptırımların koordinasyonu iyileştirilecek.

Büyük ölçekli vakalarda tüketiciyi koruma kurallarını ihlal ettiği tespit edilen şirketlere, yıllık küresel cirolarının yüzde 6'sına kadar para cezası verilebilecek. Dijital Piyasalar Yasası (DMA) yüzde 10'a, Dijital Hizmetler Yasası (DSA) ise yüzde 6'ya kadar para cezasına izin veriyor.

AB'de bu tür yaptırımların sonuçları ise farklılık gösteriyor. Apple'a geçen yıl nisan ayında verilen 500 milyon euroluk ceza, şirketin App Store politikalarında değişiklik yapmasını sağlarken, Google'a yönelik rekabet soruşturmalarının bazıları şirketin davranışlarını değiştirmekte daha sınırlı sonuçlar verdi.

Büyük teknoloji şirketleri açısından önemli bir diğer düzenleme ise AB dışındaki şirketlere yönelik olacak. Bu şirketlerin, ulusal makamlar ve Avrupa Komisyonu ile iş birliği yapabilmek için AB içinde yasal bir temsilci ataması zorunlu hale getirilecek.

Tüketicilere daha güçlü koruma

Dijital Adalet Yasası (DFA), çevrim içi tüketicilere yönelik bir dizi yeni koruma önlemi getiriyor. Bunlar arasında, tüketicileri satın almaya zorlamak amacıyla bir ürünün stoklarının tükenmek üzere olduğu yönünde yanıltıcı bilgiler vermek gibi "karanlık tasarım" (dark patterns) uygulamalarının yasaklanması da bulunuyor.

Tüketicilere, sonsuz kaydırma ve videoların otomatik oynatılması gibi bağımlılık yaratan tasarım özelliklerini devre dışı bırakma seçeneği sunulacak.

Fiyatların açık ve şeffaf biçimde belirtilmesi zorunlu olacak. Bu kural, spor ve kültür etkinliklerinin biletlerinde uygulanan dinamik fiyatlandırmayı da kapsayacak. Böylece fiyatlar gerçek zamanlı gösterilerek tüketicilerin ödemeleri gereken tutarı görmesi sağlanacak.

Düzenleme, dönüşüm oranlarının her zaman açık olmadığı sanal para birimlerini de kapsıyor. Özellikle video oyunlarında oyuncuların gerçek para yerine oyun içi para birimleriyle alışveriş yapması, bu konuda sorun yaratabiliyor.

DFA ayrıca çocukları video oyunlarında aşırı harcamaya teşvik eden uygulamaları kısıtlayacak. Kumar mekaniklerini taklit eden ganimet kutuları (loot boxes) ve oyuncuları ilerlemek için ödeme yapmaya zorlayan sistemler bu kapsamda değerlendirilecek.

FIFA Ultimate Team paketlerindeki şans çarkları bu uygulamalara örnek gösteriliyor. Önerilen kısıtlamalar yetişkin oyuncular için aynı şekilde uygulanmayacak; ganimet kutuları ve seri ödül mekanizmalarına izin verilmeye devam edilecek.

Çevrim içi abonelik ve sözleşmelerin iptali de kolaylaştırılacak. Ücretsiz deneme süreleri ücretli aboneliğe dönüşmeden önce tüketicilere hatırlatma yapılacak. Otomatik yenilemelerin ise tüketicinin bilinçli tercihine dayanması gerekecek.

Tüketiciler ayrıca müşteri hizmetlerinde sohbet botlarıyla sınırlı kalmayacak, doğrudan bir müşteri temsilcisine ulaşabilecek.

DFA, influencer'lara yönelik ilk kez kurallar getirmeyi de öneriyor. İçerik üreticilerinin ticari içerikleri açıkça belirtmesi zorunlu olacak ve çocukların güvenini istismar etmelerinin önüne geçilecek.

Ayrıca çocukları hedef alan veya insanların hassasiyetlerinden yararlanan haksız kişiselleştirilmiş reklam ve fiyatlandırma uygulamaları yasaklanacak.

AB'nin Tüketiciyi Koruma Komiseri Michael McGrath, "DFA, dijital ekonominin tüketicilere karşı değil, tüketiciler için işlemesini sağlayacak. Kurallara uyan işletmeler, kuralları esnetenler karşısında dezavantajlı duruma düşmemeli," dedi.

Avrupa Komisyonu'nun etki değerlendirmesine göre yeni kurallar, 2025-2035 döneminde tüketicileri 88,4 milyar euroluk mali kayıptan koruyabilir.

Haksız uygulamalar nedeniyle kaybedilen zaman da hesaba katıldığında tüketicilere sağlanacak yıllık faydanın 13,7 milyar euroya ulaşacağı tahmin ediliyor. Önlemlerin birbiriyle örtüşen maliyetleri hesaba katıldığında işletmelerin yıllık ek maliyetinin ise 678 milyon euro olması bekleniyor.

Teknoloji sektöründen temkinli destek

Teknoloji sektörünün önde gelen isimleri yeni kuralları temkinli biçimde karşılarken, bazıları Brüksel'in farklı düzenlemeler arasında çelişkili mesajlar vermesinden endişe duyuyor.

AB liderleri, 2024 Avrupa Parlamentosu seçimlerinden bu yana ekonomik sektörlerde kuralların sadeleştirilmesi çağrısı yapıyor. Ancak özellikle çevrim içi platform ve hizmetlere yönelik yeni düzenleme önerilerinin artması, mevcut yasalarla olası örtüşmelere ilişkin soru işaretlerini beraberinde getiriyor.

IAPP'nin Avrupa Genel Müdürü Isabelle Roccia, Euronews Next'e yaptığı açıklamada, yaklaşık 20 yıl önce hazırlanan bazı kuralların dijital ekonomiye uyarlanmasının mantıklı olduğunu belirtti. Ancak tüketicinin korunması, gizlilik, platformların düzenlenmesi ve yapay zekâ gibi alanlarda zaten yürürlükte olan kurallar bulunduğuna dikkat çekti.

Roccia, "DFA, kurumların, tüketicilerin ve düzenleyicilerin halihazırda sahip olmadığı yeni araçlar mı getiriyor? Komisyonun sadeleştirme hedefini destekliyor mu, yoksa çevrim içi yönetişimin karmaşıklığını gereksiz yere mi artırıyor?" sorularını gündeme getirdi.

Diğer uzmanlar ise öneriyi olumlu bir başlangıç olarak değerlendiriyor ancak asıl belirleyici unsurun düzenlemenin ayrıntıları olacağını düşünüyor.

Clifford Chance hukuk firmasının Teknoloji ve Dijital Uygulamalar biriminde danışman olarak görev yapan Monika Zdzieborska, Euronews Next'e değerlendirmesinde tartışmaların üç temel başlıkta yoğunlaşacağını söyledi.

• Bunlardan ilki, DFA'nın Dijital Hizmetler Yasası (DSA), Yapay Zekâ Yasası (AI Act), Genel Veri Koruma Tüzüğü (GDPR) ve Çocuk Yasası'nın üzerine yeni bir katman eklemek yerine gerçekten mevcut boşlukları doldurup doldurmadığı.

• İkinci başlık, varsayılan ayarların nasıl olması gerektiği. Tüketicilerin kendilerini platformda daha uzun süre tutmak üzere tasarlanan özellikleri kapatmak zorunda mı kalacağı, yoksa bu özelliklerin başlangıçta devre dışı mı olması gerektiği tartışılıyor.

• Üçüncü başlık ise orantılılık. Alışveriş siteleri, dijital yayın platformları, video oyunları ve sosyal ağların farklı risklerine rağmen aynı kurallara tabi tutulup tutulmaması gerektiği değerlendiriliyor.

Zdzieborska, Çocuk Yasası ile DFA'nın paralel ilerleyeceğini ve özellikle çocukların korunması, bağımlılık yaratan tasarımlar ve yaş doğrulama konularında bir düzenlemedeki kararların diğerini de etkileyeceğini belirtti.

Avrupa Dijital Haklar Örgütü (EDRi) politika uzmanı Itxaso Domínguez de Olazábal ise tüketici hakları açısından farklı bir endişeye dikkat çekti. Domínguez, bağımlılık yaratan tasarımlara ilişkin kuralların, şirketlerin zararlı uygulamaları önlemesini zorunlu kılmak yerine kullanıcıların bu özellikleri kendilerinin kapatmasına fazla ağırlık verdiğini söyledi.

Domínguez, "Komisyon yıllardır şirketlerin çevrim içi ortamda bizi nasıl manipüle ettiğini inceliyor. Şimdi ise işin zor kısmı başlıyor: Bu şirketlere durmalarını söylemek. Avrupa Parlamentosu ve üye ülkelerin bu yasaya gereken yaptırım gücünü kazandırmak için önünde uzun bir çalışma var," dedi.

Düzenleme önerisinin Avrupa yasası haline gelebilmesi için şimdi Avrupa Parlamentosu üyeleri ve AB üyesi ülkelerin hükümetleri tarafından incelenmesi gerekiyor.

Euro News