AB-MERCOSUR anlaşması Türkiye'yi nasıl etkileyecek?

Avrupa Birliği (AB) Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen ile Avrupa Konseyi Başkanı Antonio Costa çok önemli bir misyon için bugün Paraguay'da. 

Güney Amerika Ortak Pazarı (Mercado Común del Sur - MERCOSUR) ile AB arasında 25 yıl müzakere edilen serbest ticaret anlaşması (STA), nihayet törenle MERCOSUR dönem başkanlığını yürüten Paraguay'da imzalanıyor.

Anlaşma; AB ile MERCOSUR üyesi Arjantin, Brezilya, Paraguay ve Uruguay'ı kapsayan ve 700 milyondan fazla nüfusun yaşadığı bölgeleri birbirine bağlayan, dünyanın en büyük serbest ticaret alanlarından birini oluşturmayı hedefliyor. Bolivya da MERCOSUR grubuna dahil olsa da başlangıçta anlaşmanın bir parçası olmayacak.

25 yıldır müzakere edilen anlaşma; Fransa ve Polonya gibi bazı ülkelerin itirazlarına rağmen AB üyesi 27 ülkenin 21'inin nitelikli oy çokluğuyla geçen hafta kabul edilmişti.

Türkiye'de ise asıl tartışma, masada olmadığı halde ülkenin bu anlaşmanın sonuçlarından etkilenip etkilenmeyeceği sorusu etrafında şekilleniyor. Uzmanlara göre Türkiye, AB ile Gümrük Birliği ilişkisine deniyle anlaşmanın doğrudan tarafı olmasa da, özellikle tarım ve sanayi ürünlerinde rekabet dengelerini değiştirebilecek bir tabloyla karşı karşıya kalabilir.

Masada yok ama denklemde: Türkiye neden etkileniyor?

Anlaşma kapsamında AB ile MERCOSUR arasında ticareti yapılan malların yaklaşık yüzde 91'inde gümrük vergilerinin kaldırılması planlanıyor. AB Komisyonu'nun hesaplamalarına göre, AB'nin MERCOSUR ülkelerine yıllık ihracatı bu sayede yüzde 39 oranında, yani yaklaşık 49 milyar euro büyüme kaydedebilir. 2024 itibarıyla iki taraf arasındaki ticaret hacmi 111 milyar euroyu bulmuş durumda.

Türkiye açısından tartışmanın merkezinde ise Gümrük Birliği yer alıyor. 

Kocaeli Sanayi Odası ve İktisadi Kalkınma Vakfı (İKV) Başkanı Ayhan Zeytinoğlu, AB'nin serbest ticaret ağının Türkiye ile uyumsuz biçimde genişlediği görüşünde. Zeytinoğlu, "AB ve Türkiye'nin STA'ları arasında bir dengesizlik bulunuyor. AB'nin STA'ları 80'e yakınken Türkiye'nin 24 STA'sı yürürlükte bulunuyor" diyor.

Bu dengesizliğin Türkiye açısından dezavantaj yarattığını vurgulayan Zeytinoğlu, MERCOSUR anlaşmasının ölçeğinin bu sorunu daha görünür hale getirdiğini belirtiyor. Anlaşmanın dünyanın en büyük serbest ticaret alanını oluşturacağını tekrarlayan Zeytinoğlu, "Türkiye gümrük birliği partneri olduğu için bundan doğrudan etkileniyor" diye ekliyor. Zeytinoğlu'na göre, AB ülkelerinin MERCOSUR ülkeleri pazarına engelsiz erişimi söz konusu iken "Türkiye bu haklardan yararlanamayacak." Bu durumun "hem AB üzerinden dolaylı ticaret baskısı" hem de "AB pazarında özellikle tarım açısından artan rekabet" anlamına geldiğini söylüyor.

Dünyanın en büyük serbest ticaret alanı nasıl şekilleniyor?

Anlaşmanın içeriğine bakıldığında; AB ülkeleri MERCOSUR ülkelerine daha çok otomobil ve kimyasal ürünler ihraç ederken, Güney Amerika'dan ağırlıklı olarak tarım ürünleri ve ham madde ithal ediliyor. Anlaşmanın Avrupa'nın ilaç, makine sanayi ve otomobil endüstrisi için büyük avantajlar sağlayacağı öngörülüyor. 

Otomobil sektöründe MERCOSUR ülkelerine uygulanan yüzde 35'e varan gümrük vergilerinin kaldırılması bu avantajlardan biri olarak görülüyor. Buna karşılık; sığır ve tavuk eti gibi bazı tarım ürünlerinde AB iç pazarını korumak amacıyla kota ve ek güvence mekanizmaları da anlaşmaya dahil edildi.

Kocaeli Sanayi Odası ve İktisadi Kalkınma Vakfı (İKV) Başkanı Zeytinoğlu'na göre Türkiye açısından asıl kırılgan alan tarım: "Özellikle tarım ürünlerinde bu baskıyı hissedebiliriz" endişesini dile getiriyor. Tarım ürünlerinin Gümrük Birliği'ne dahil olmadığını, ancak işlenmiş tarım ürünlerinin kapsama girdiğini hatırlatan Zeytinoğlu, Ortaklık Konseyi'nin 1/98 sayılı kararıyla tarımda serbestleşmenin zaten uzun süredir hedeflendiğini de anımsatıyor.

Bu karara göre AB ile Türkiye arasında tarım ürünleri ithalatı ve ihracatında miktar kısıtlamaları ile eş etkili tedbirlerin kaldırılması öngörülmüştü. Ancak Gümrük Birliği'nin güncellenmesi sürecinde tarım ticaretinin serbestleştirilmesi hedef olarak benimsenmesine rağmen, bu süreç fiilen başlatılamadı.

Brezilya ve Arjantin rekabeti Türkiye'yi nasıl zorlar?

Buna rağmen Türkiye'nin AB'ye önemli bir tarım ihracatı bulunduğunu da vurgulayan Zeytinoğlu, 2025'ten itibaren kanatlı ihracatının da başladığını hatırlatıyor. Brezilya ve Arjantin gibi tarım ve hayvancılıkta güçlü üreticilerin AB pazarına serbest ticaretle girmesinin, Türkiye'nin bu alanlardaki rekabet gücünü zayıflatabileceğini söylüyor.

AB pazarına MERCOSUR ülkelerinden gümrüksüz ya da düşük vergili ürün girişinin Türkiye'ye etkisinin ise kısa vadeden ziyade orta vadede hissedileceği öngörülüyor. 

MERCOSUR ülkelerinin tahıl ve hayvancılık ürünlerinde önemli bir ihracatı bulunduğuna dikkat çeken Zeytinoğlu, "Bu durum doğrudan kısa vadede bir baskı oluşturmasa da orta vadede rekabeti olumsuz etkileyebilir" değerlendirmesini yapıyor.

Meyve-sebzede ise tablo farklı. Bunların ticareti açısından olumsuz etkinin daha sınırlı olacağını belirten Zeytinoğlu, bu alanda pestisit oranlarının düşürülmesi ve AB'nin SPS (sıhhi ve bitki sağlığı önlemleri) standartlarına uyumun belirleyici olacağını vurguluyor.

AB içinde kimler kazançlı, kimler kaygılı?

AB içinde anlaşmaya yönelik çekinceler tamamen ortadan kalkmış değil. Fransa başta olmak üzere bazı ülkeler, Güney Amerika'dan gelecek ucuz tarım ürünlerinin kendi çiftçilerini zor durumda bırakacağını tekrarlıyor. 

Polonya, Macaristan ve İtalya da kendi yerel endüstrileri için benzer endişeleri dile getirmişti. Ancak İtalya'nın Brüksel tarafından tanınan özel imtiyazlarla ikna edilmesi üzerine şerhini çekmesiyle anlaşma, "nitelikli çoğunluk" ile adı geçen ülkelerin itirazlarına rağmen 9 Ocak'ta kabul edildi.

Buna karşılık AB'nin lokomotif ülkesi Almanya ve ülkenin sanayi çevreleri, MERCOSUR anlaşmasını ihracat ve istihdam açısından önemli bir fırsat olarak görüyor. Alman Sanayi ve Ticaret Odası'na (DIHK) göre, 12 bin 500 Alman şirketi bölgeye ihracat yapıyor ve bunların yüzde 72'sini küçük ve orta ölçekli işletmeler oluşturuyor. 

Alman sanayicileri ayrıca, Avrupa'nın elektrikli otomobiller için ihtiyaç duyduğu lityum ve bakır gibi hammaddeleri de Güney Amerika'dan temin etmeyi hedefliyor.

Türkiye için çıkış yolu ne: Koruma mı, güncelleme mi?

Bu tablo karşısında Türkiye'nin seçeneklerine ilişkin değerlendirmesinde Zeytinoğlu, "Sektörel koruma önlemleri özellikle acil durumlarda iç pazar açısından korunma sağlar" diyor.

Ancak daha kapsamlı ve sürdürülebilir çözüm üretilmesi gerektiğini belirten Zeytinoğlu, "en mantıklı çözüm"ün Gümrük Birliği'nin güncellenmesi sürecinin bir an önce başlatılması ve STA sorunu başta olmak üzere iki taraf için de zorluk yaratan sorunların müzakere yoluyla çözülmesi olduğunu söylüyor.

Zeytinoğlu, AB'nin MERCOSUR STA'sını 25 yılda tamamladığını hatırlatarak, Türkiye'nin Gümrük Birliği'nin güncellenmesini "en acil değerlendirilmesi gereken hedef" olarak görüyor.

DW