Avustralya’nın “kambur balina otoyolunda” risk büyüyor

Avustralya’nın doğu kıyısında teknelerin ve pervanelerin çarpması sonucu kesik ve derin yaralar alan yetişkin ve yavru kambur balinaların ürkütücü görüntüleri, balina avcılığının yasaklanmasından 60 yıl sonra nüfusları hızla artan bu hayvanlar için giderek büyüyen bir soruna dikkat çekiyor.

Balina yavrularının omurgalarında oluşan ağır yaralanmalar, derin ve kan kırmızısı kesikler ile kuyruklarının bazı bölümlerinin kopmuş olduğu, görüntülerde açıkça görülebiliyor. WWF Avustralya tarafından toplanan bu görüntüler, The Guardian ile paylaşıldı.

Bir balina yavrusunun sırtındaki yeni oluşmuş, geniş kesikleri gösteren görüntülerden biri, geçen ay Queensland eyaletindeki Hervey Bay’de çekildi. Uzun Antarktika göçü sırasında dinlenmek ve korunmak için birçok anne balinanın yavrularını getirmeyi tercih ettiği bu bölge, balinalar için önemli bir sığınak niteliği taşıyor.

Pacific Whale Foundation’ın balina gözlem turlarında görev yapan kıdemli doğa bilimci Isabel Taylor’a göre, görkemli memelilerin su yüzeyine çıkmasıyla birlikte kasabadaki balina gözlem teknelerinde çoğu zaman yoğun bir heyecan ve coşku yaşanıyor.

Taylor, geçen ay yavrularıyla birlikte su yüzeyine çıkan iki anne balina gördüğünü, ancak çiftlerden birinin durumunun iyi olmadığını söylüyor.

Taylor, “Diğerleri su yüzeyinde oldukça hareketliydi ve adeta bir gösteri yapıyorlardı. Ancak diğer anne ve yavrusu daha içine kapanık davranıyordu” diyor.

Yavru balinanın sırtındaki tekne pervanesinin neden olduğu kesikler açıkça görülebiliyordu. Taylor, “Teknedeki atmosfer biraz değişti” diye anlatıyor. “Dünyanın dört bir yanından insanlar geliyor ve bazıları bunun hayatlarının en güzel günü olduğunu söylüyor. Dolayısıyla bu deneyimin tam karşı ucunda yer alan böyle bir durumla karşılaşmak oldukça derin bir etki yarattı.”

Haziran ayında Sydney’deki Bondi Plajı açıklarında bir insansız hava aracıyla çekilen başka bir görüntüde ise sırtında derin kesikler ve kırmızı, açıkta kalmış doku bulunan bir kambur balina görülüyor. Yaraların, bir pervane kanadının tekrar tekrar üzerinden geçmesi sonucu oluştuğu düşünülüyor.

2024 yılında çekilen bir başka görüntüde, Yeni Güney Galler’in güney kıyıları açıklarında yaşayan ve “Bladerunner” adıyla tanınan dişi bir kambur balina yer alıyor. Balina, sırtı ve kuyruğu boyunca uzanan, pervane kanadının neden olduğu son derece belirgin derin kesik dizisi nedeniyle bu adı aldı. Yaraların, 20 yıldan daha uzun bir süre önce meydana geldiği düşünülüyor.

Griffith Üniversitesi’nde deniz ekoloğu olarak görev yapan ve Uluslararası Balina Avcılığı Komisyonuna (IWC) gemi çarpmaları konusunda danışmanlık yapan uzman grubun üyesi Dr. Raphael Mayaud, “Bu görüntüler, özellikle bu büyüklükteki hayvanlar üzerinde yarattığımız fiziksel ve doğrudan etkinin ne kadar ciddi olduğunu gerçekten gözler önüne seriyor” diyor.

Queensland Üniversitesi’nde doçent ve kambur balinalar konusunda uzman olan Rebecca Dunlop ise görüntülerin çoğunda balinaların sırt ve arka bölümlerindeki yaralanmaların görüldüğünü belirtiyor. Dunlop’a göre bu durum, “teknenin pervanesi geçip balinanın sırtının üzerinden ilerlerken hayvanların su yüzeyine çıkıyor olabileceğini düşündürüyor”.

Dunlop, “Göç eden kambur balinalar düzenli bir ritimle ilerleyip su yüzeyine çıktıklarında, kendileriyle çarpışma rotasında bulunan teknelerden kaçınmak için dalış ve seyahat davranışlarını değiştiremiyor gibi görünüyor. Bunun nedeni, teknenin çarpışma noktasına yüksek hızla yaklaşması ve balinaların kaçınma kararı verebilecek yeterli zamana sahip olmaması olabilir” diyor.

Koruma çalışmalarının başarı öyküsü

Uluslararası Balina Avcılığı Komisyonu, sayıları zaten büyük ölçüde azalmış olan kambur balinaların Güney Yarımküre’de avlanmasını 1963 yılında yasakladı.

Ancak Sovyet balina avcıları, 1970’lerin başlarına kadar Güney Okyanusu’nda bu hayvanları avlamayı sürdürdü. 1960’lı yıllara ait tahminlere göre Avustralya’nın doğu kıyıları açıklarında yaşayan kambur balinaların sayısı 300’ün altındaydı. Ancak zıpkın tehdidi aşamalı olarak ortadan kalktıkça balina nüfusu yeniden artmaya başladı.

Balinalara ilişkin gözlemlere dayanan bir araştırma, 2004 yılına gelindiğinde Avustralya’nın doğu kıyılarındaki kambur balina sayısının 7.800’e ulaştığını ortaya koydu.

Bu gelişme, birçok doğa korumacı tarafından gezegenin en büyük yaban hayatı toparlanma başarılarından biri olarak görülüyor.

2015 yılına gelindiğinde balina sayısı üç kattan fazla artarak 25.500’e ulaştı. Günümüzdeki tahminler, her yıl kıyı boyunca kuzeye ve güneye göç eden balina sayısının 40.000 ile 50.000 arasında olduğunu gösteriyor. Bazı modellemeler, balina nüfusunun bu yıl zirveye ulaşıp ardından sabitlenebileceğine işaret ediyor.

Dunlop ve Mayaud, balina nüfusu artarken tekne kullanımının ve su sporlarının da yaygınlaşmasının, teknelerin balinalara çarpmasıyla sonuçlanan olayların sayısını muhtemelen artırdığını belirtiyor.

Avustralyalıların onda biri tekne kullanma ehliyetine sahip. Kayıtlı tekne sayısı 970.000’in üzerinde ve bunların yarım milyondan fazlası Queensland ile Yeni Güney Galler eyaletlerinde bulunuyor.

Ancak uzmanlara göre hem büyük hem de küçük teknelerin karıştığı çarpışmaların gerçekte kaç kez yaşandığını belirlemek zor.

Uluslararası Balina Avcılığı Komisyonu, dünya genelinde “çarpışmaların çoğunun görülmediğini ve rapor edilmediğini” belirtiyor. Komisyon, cuma günü gerçekleştirdiği toplantıda, “tekne ve gemi çarpmalarını” azaltmak amacıyla dünyanın dört bir yanındaki taraflarla birlikte çalışma kararı aldı. Toplantıda bu konu, komisyon açısından “öncelikli bir sorun” olarak kabul edildi.

Toplantıya katılan WWF’nin balinaları korumaya yönelik girişimlerden sorumlu küresel yöneticisi Chris Johnson, bunun Uluslararası Balina Avcılığı Komisyonu açısından önemli bir adım olduğunu söylüyor.

Johnson, “Kambur balinalar, koruma çalışmalarının en büyük başarı öykülerinden biri oldu. Ancak Avustralya’nın kambur balina otoyolunda bu hayvanların tekneler ve gemiler tarafından vurulma riski giderek artıyor” diyor. “Görüntülerdeki bu çarpmalar inanılmaz derecede acı verici olmalı. Kanıtları görebiliyoruz ancak bilgi açısından büyük bir boşluğumuz var.”

Uzmanlar, göç güzergâhlarında ilerleyen tüm tekneler için hız sınırlarının düşürülmesinin ve tekne sahipleriyle gemi işletmecilerinin yılın hangi dönemlerinde ve hangi bölgelerde riskin en yüksek olduğu konusunda daha fazla bilgilendirilmesinin yardımcı olacağını belirtiyor.

Johnson, örneğin Kaliforniya’da deniz taşımacılığı şirketlerinin, balinalara çarpma riskinin yüksek olduğu dönemlerde hız sınırlarına ne ölçüde uyduklarını değerlendiren ve kamuoyuna açık olan puanlama tablolarında yüksek notlar alabilmek için birbirleriyle yarıştığını söylüyor.

San Francisco Körfezi’nde ise kaptanların seyir güzergâhlarındaki balinalar hakkında daha erken uyarılmasını sağlamak amacıyla yapay zekâ destekli balina tespit kameraları deneniyor.

Avustralya yasaları teorik olarak kambur balinalar gibi koruma altındaki türlerle yaşanan çarpışmaların bildirilmesini zorunlu kılsa da Mayaud, olayların çoğunun ya fark edilmediğini ya da hiçbir zaman kayıt altına alınmadığını söylüyor.

Mayaud, “En önemli nokta, bir çarpışmanın balinayı öldürmesi gerekmeksizin ciddi sonuçlar doğurabilmesidir” diyor.

“Bir balina kuyruk yüzgecinin bir bölümünü kaybederse yaşamını sürdürmeye devam edebilir. Ancak yüzmesi muhtemelen daha verimsiz hâle gelir ve çok daha fazla enerji harcamasını gerektirir. Bunun da göç, beslenme, vücut kondisyonu ve muhtemelen üreme üzerinde zincirleme etkileri olabilir.

“Bunun yanı sıra doğrudan travma söz konusu: acı, kan kaybı ve enfeksiyon. Ardından hayvanın, bu yaralanmanın etkilerini yıllarca taşıma ihtimali var.

“Dolayısıyla hayvan refahı meselesinin hem başlangıçtaki yaralanmayı hem de hayatta kalan hayvanlar açısından uzun vadede ortaya çıkan enerji kaybını ve fiziksel sonuçları kapsadığını düşünüyorum.”

The Guardian