Mühendisler ve gökbilimciler, ötegezegen atmosferlerini incelemek üzere tasarlanan ve yörünge görevlerine kıyasla çok daha düşük maliyetle uzaya yakın gözlemler sunan çığır açıcı bir teleskop tasarımını tanıttı.
Bir araştırma ekibi, yörüngeye yerleştirilmek yerine yüksek irtifa balonuna monte edilen Exoplanet Climate Infrared Telescope (EXCITE) adlı teleskopu geliştirdi.
Teleskop sistemi, Dünya yüzeyinden yaklaşık 40 kilometre yüksekliğe — atmosferin yüzde 99,5’inin üzerine — yükselen bir balona bağlı.
Bu irtifada kızılötesi gözlemler için atmosferik girişim son derece azalırken, fırlatma maliyetleri geleneksel uzay teleskoplarına göre dramatik biçimde düşüyor.
EXCITE’ın özellikle çevresel koşulların istikrarlı olduğu Antarktika seferleri sırasında birkaç gün boyunca kesintisiz çalışması planlanıyor; bu da uzun süreli uçuşlara olanak tanıyor.
EXCITE projesinin temel amacı, özellikle yıldızlarına çok yakın yörüngede dolanan ve kütleçekimsel olarak kilitlenmiş “sıcak Jüpiter” türü dev ötegezegenlerin atmosferlerine ait faz eğrilerini (phase curves) elde etmek.
Günler süren kesintisiz gözlemler, bilim insanlarının bu atmosferlerdeki sıcaklık dağılımı ve kimyasal bileşimin üç boyutlu haritalarını yeniden oluşturmasına imkân tanıyacak; böylece uzak dünyalar için ilk iklim atlasları oluşturulabilecek.
Gelişmiş spektroskopik (tayfsal) cihazlarla donatılan EXCITE, birden fazla kızılötesi dalga boyunu analiz edebiliyor ve farklı yüksekliklerdeki atmosfer basıncı ile yapıyı değerlendirebiliyor.
Bu düzeyde ayrıntı, mevcut yörünge teleskoplarıyla elde edilmesi zor bir hedef. Örneğin James Webb Uzay Teleskobu’nun PRISM modu parlak yıldızlara karşı hassasiyet gösterirken, Hubble Uzay Teleskobu Dünya’nın gölgesine girip çıkarken sıcaklık dalgalanmaları yaşıyor; bu da sürekli faz eğrileri üretmeyi zorlaştıran gözlemsel kesintilere yol açıyor.
Ağustos 2024’te EXCITE, New Mexico’daki Fort Sumner üzerinde yaklaşık 10 saat havada kalarak başarılı bir test uçuşu gerçekleştirdi.
Uçuş sırasında dengeleme sistemi konumu yay saniyesinin (arcsecond) kesirleri düzeyinde hassasiyetle korudu ve kızılötesi dedektörler için kriyojenik soğutma sistemi güvenilir şekilde çalıştı.
GPS arızaları ve küçük mekanik deformasyonlar dahil bazı teknik sorunlar bildirildi; bunlar platform üzerinde devam eden iyileştirmelerle giderilmeye çalışılıyor.
İlk uzun süreli Antarktika uçuşunun 2026–2027 döneminde gerçekleştirilmesi planlanıyor.
Başarılı olması halinde EXCITE, ötegezegenler için elde edilen faz eğrilerinin sayısını büyük ölçüde artırabilir ve Güneş Sistemi dışındaki dünyaların iklim dinamikleri, atmosfer kimyası ve hava olayları hakkındaki anlayışımızı önemli ölçüde geliştirebilir.
Bu balon tabanlı yaklaşım, ilginç biçimde, maliyet etkin “uzaya yakın” astronomide yeni bir dönemin habercisi olabilir.
Gezegen oluşumundan yıldız etkinliğine kadar çeşitli astrofizik çalışmalar için esnek bir platform sunarak, yörünge gözlemevlerinin devasa maliyet ve lojistik zorlukları olmadan araştırma yapılmasına imkân sağlayabilir.
Azer News
