Eğer AB istediğini yaparsa “Doom scrolling” sona erebilir
Avrupa Komisyonu, sosyal medyanın bağımlılık yaratan tasarımına karşı ilk kez doğrudan adım atıyor.
Hedefte ise dünyanın en popüler uygulamalarından biri olan TikTok var. Bu girişim, küresel ölçekte uygulama tasarım standartlarını değiştirebilecek bir emsal oluşturabilir.
Brüksel, TikTok’tan bazı temel özellikleri değiştirmesini talep etti. Bunlar arasında:
- Sonsuz kaydırma (infinite scrolling) özelliğinin devre dışı bırakılması
- Zorunlu ekran süresi molalarının getirilmesi
- Öneri algoritmalarının (recommender systems) yeniden düzenlenmesi
Bu talepler, Avrupa Komisyonu’nun TikTok’un tasarımının — özellikle çocuklar için — bağımlılık yarattığı yönündeki değerlendirmesinin ardından geldi.
Komisyon, uygulamanın kullanıcıları içerik akışında durmaksızın tutan yapısının zihinsel sağlık üzerinde olumsuz etkiler yaratabileceğini savunuyor.
Eğer düzenlemeler yürürlüğe girerse, bu yalnızca TikTok’u değil, benzer tasarım modelini kullanan diğer sosyal medya platformlarını da etkileyebilir.
Avrupa Komisyonu’nun TikTok’tan hizmetinin temel tasarımını değiştirmesini istemesi, uzmanlara göre dijital ekonomi açısından tarihi bir adım.
Polonyalı sivil toplum kuruluşu Panoptykon Foundation’ın başkanı Katarzyna Szymielewicz, bunun “gözetim ve reklama dayalı iş modeli için çığır açıcı” olduğunu söyledi. Bu yaklaşım, özellikle Meta’nın sahip olduğu Facebook ve Instagram için de iyiye işaret değil. Her iki platform da tasarımlarının bağımlılık yaratıcı olup olmadığı gerekçesiyle soruşturma altında.
Dijital Hizmetler Yasası’nda bir dönüm noktası
Komisyonun geçen hafta açıkladığı ön bulgular, AB’nin çevrimiçi içerik düzenlemesinin temel taşı olan Digital Services Act (DSA) kapsamında bir sosyal medya platformunun tasarımı hakkında ilk kez açık bir tutum alınması anlamına geliyor.
TikTok artık Komisyon’un dayandığı tüm kanıtları inceleyebilir ve savunma yapabilir. Şirket, bulgulara karşı mücadele edeceğini açıkladı. Eğer Komisyon’u tatmin edemezse, küresel yıllık gelirinin yüzde 6’sına kadar para cezasıyla karşı karşıya kalabilir.
Üst düzey bir Komisyon yetkilisi, bunun “platform tasarımının bağımlılık yaratması konusunda yasal bir standart belirlemeye yönelik ilk girişim” olduğunu söyledi.
Interface düşünce kuruluşundan Lena-Maria Böswald’a göre bu karar bir dönüm noktası: Komisyon artık sosyal medyadaki “bağımlılık yaratan tasarımı”, DSA kapsamında uygulanabilir bir risk olarak ele alıyor.
EDRi’den Jan Penfrat ise Komisyon’un bunu diğer şirketler için de bir şablon olarak kullanmasının muhtemel olduğunu belirtti.
“Risk” nasıl tanımlanacak?
DSA, TikTok gibi platformlara kullanıcılarına yönelik riskleri değerlendirme ve azaltma yükümlülüğü getiriyor. Ancak yasada risk tanımı oldukça genel bırakılmıştı. Bu nedenle düzenleyicinin sınırı nereye çizeceği belirsizdi.
TikTok soruşturmasının başlamasından iki yıl sonra Komisyon, doğrudan platform tasarımının kalbine yöneldi ve özellikle çocukların ruh sağlığı açısından risk oluşturduğunu savundu.
AB teknoloji şefi Henna Virkkunen, bunun sistemik risklerle mücadelede yeni bir aşamaya geçildiğinin işareti olduğunu söyledi.
Facebook ve Instagram da Mayıs 2024’ten bu yana benzer şekilde bağımlılık ve çocuklara zarar riski iddialarıyla inceleniyor. Tıpkı TikTok’ta olduğu gibi algoritmalar ve tasarım özellikleri mercek altında.
Meta, Kaliforniya’daki bir davada, kullanıcıları bilerek bağımlı hale getiren bir sosyal medya ürünü tasarlamakla suçlanıyor ve güçlü bir savunma yürütüyor. TikTok ve Snap ise aynı davayı yargılama öncesinde uzlaşmayla sonuçlandırmıştı.
TikTok sözcüsü Paolo Ganino, Komisyon’un bulgularını “kategorik olarak yanlış ve tamamen temelsiz” olarak nitelendirdi ve her yolla itiraz edeceklerini söyledi.
Çözüm ne olabilir?
Komisyon ile platformlar arasında bağımlılık yaratan tasarımı azaltmaya yönelik geniş kapsamlı değişiklikler üzerinde uzlaşma sağlanabilir. Ancak bu değişiklikler her platformun risk profiline ve kullanım biçimine göre farklılık gösterecek.
Bu nedenle TikTok’ta somut değişikliklerin hayata geçmesi zaman alabilir. Daha önce Elon Musk’ın sahibi olduğu X ile yürütülen bir DSA sürecinde, Komisyon’un nihai uyumsuzluk kararını açıklaması bir yıldan fazla sürmüştü.
Uzmanlara göre olası değişiklikler şunları içerebilir:
- Varsayılan ayarların değiştirilmesi
- Belirli tasarım özelliklerinin tamamen yasaklanması
- Kullanıcılara daha fazla kontrol verilmesi
Knight-Georgetown Institute’tan Peter Chapman’a göre müdahaleler platformdan platforma farklı olabilir. Çünkü birçok platform benzer tasarım araçlarını kullanıyor olsa da amaçları ve riskleri farklı.
Örneğin, kullanıcıyı geri çağıran bildirimler (notifications) her zaman aynı risk düzeyine sahip değil. Bir mesaj bildirimi ile canlı yayın uyarısının bağımlılık riski aynı değil.
Küresel etkisi olabilir
Bu süreç yalnızca TikTok’u değil, sosyal medya ekonomisinin temelini oluşturan “dikkat odaklı tasarım” modelini de sorguluyor.
Eğer AB, bağımlılık yaratan tasarımı hukuken tanımlayıp yaptırıma bağlamayı başarırsa, bu küresel uygulama tasarım standartlarını değiştirebilir.
Politico
