Yüzde 3.000'e varan primler ama büyüyen servet uçurumu
Çip üreticileri Samsung Electronics ve SK Hynix'in öncülüğünde Güney Kore'de servet hızla artıyor.
Ancak bu kazançtan kimin pay alacağı konusunda giderek büyüyen tartışmalar yaşanıyor.
Geçtiğimiz ay Güney Kore'nin en çok konuşulan boşanma davası yeniden mahkemeye döndüğünde, avukatlar yalnızca evliliğin sona ermesini değil, aynı zamanda belirli bir şirketteki hisselerin hangi tarih esas alınarak değerlendirileceğini de tartışıyordu.
Seul'deki hâkimlerin vereceği karar, iş insanı Chey Tae-won'un servetinin değerini milyarlarca dolar değiştirebilir.
Söz konusu hisseler, dünyanın dört bir yanındaki yapay zekâ sistemlerini çalıştıran çipleri üreten SK Hynix'in bağlı bulunduğu holding şirketine ait.
Güney Kore, dünyanın en büyük yüksek katma değerli çip üreticilerinden biri konumunda bulunuyor ve bu çiplerin yükselişiyle birlikte ülke benzeri görülmemiş bir servet patlaması yaşıyor.
Teknoloji şirketlerinde çalışanlar altı haneli primler alırken, sıradan yatırımcılar da yatırımlarından büyük kazançlar elde ediyor. Tüm bunlar lüks tüketime yönelik harcamalarda büyük bir artışı beraberinde getiriyor.
Ancak bu kazançlardan yalnızca nüfusun küçük bir bölümü yararlanabiliyor.
Bu durum ise ülkenin en değerli sektöründen elde edilen kârların kimlerle paylaşılması gerektiğine ilişkin geniş çaplı bir tartışmayı tetikliyor.
Güney Kore artan gelir eşitsizliğiyle mücadele ederken, sektörün elde ettiği kazançların ya da bu kazançlardan doğan vergi gelirlerinin toplumun daha geniş kesimlerine dağıtılması yönündeki çağrılar da güç kazanıyor.
Devasa servet artışının arkasında iki şirket bulunuyor: Samsung Electronics ve SK Hynix.
Bu iki şirket, yapay zekâ sistemlerinin çalışması için gerekli olan yüksek bant genişlikli bellek (HBM) çiplerinin küresel tedarikine hâkim durumda.
Analistler, bu iki şirketin toplam faaliyet kârının bu yıl yaklaşık yedi katına çıkabileceğini öngörüyor.
Bu başarı, Güney Kore'nin ana borsa endeksi Kospi'yi tarihi zirvelere taşıdı.
Çip üreticileri elde ettikleri rekor kârları çalışanlarıyla, ülkede daha önce görülmemiş ölçüde paylaşmaya başladı.
Samsung'da temel maaşı 80 milyon won (51 bin 300 dolar) olan bir bellek çipi çalışanı, bu yıl büyük bölümü hisse senedi şeklinde olmak üzere yaklaşık 600 milyon won (384 bin 900 dolar) prim alabilecek.
Bu tutar, Güney Kore'deki küçük ölçekli bir şirkette çalışan bir kişinin ortalama yıllık maaşının yaklaşık 17 katına denk geliyor.
SK Hynix ise bu yıl çalışanlarına aylık maaşlarının yaklaşık yüzde 3.000'ü oranında prim ödedi.
- Şirketin öngörülen kârlarına göre gelecek yıl yapılacak ödemenin bunun da birkaç katı olması bekleniyor.
- Artan servetin izleri ülkenin birçok bölgesinde görülüyor.
- Seul'ün güneyinde çip fabrikalarının çevresinde kurulan uydu kentlerde lüks tüketim hızla yükseliyor.
- Mayıs ayının ilk haftalarında bir alışveriş merkezinde mücevher satışları yüzde 146, saat satışları ise yüzde 85 arttı.
- SK Hynix'in ana yerleşkesinin bulunduğu Icheon kentinde ithal otomobil kayıtları şubat ayında yüzde 108 yükseldi.
Yarı iletken şirketlerinin servis güzergâhları üzerindeki konut fiyatları ise Seul genelindeki ortalamanın dört katı hızla artıyor.
Yapay zekâ patlamasından yararlanan herkes çip fabrikalarında çalışmıyor.
Seul'de yaşayan emekli Brian Lee, birkaç yıl önce internette finans videoları izledikten sonra küçük miktarlarda SK Hynix ve Samsung hissesi satın aldığını, ardından bunları unuttuğunu söylüyor.
Bugün SK Hynix yatırımının getirisi yüzde 1.264 seviyesine ulaşmış durumda.
"Bu hem sıkı çalışmamın hem de şansın sonucu."
diyen Lee şöyle devam etti:
"Kendimi biraz suçlu hissediyorum ama aynı zamanda henüz hisseleri satmamış olmama rağmen daha fazla harcama yapmaya başladım."
Lee, artık koleksiyonluk saatlere bakmaya başladığını da sözlerine ekledi.
Kârın sahibi kim?
Servette yaşanan büyük artış, bu kazançların kimlere ait olduğu ve toplum genelinde daha adil biçimde nasıl paylaşılabileceği sorularını gündeme getirdi.
Seul'deki Sogang Üniversitesi İşletme Bölümü Profesörü Kim Yong-jin, yarı iletken sektörünün yıllar boyunca devlet desteğinden büyük ölçüde faydalandığını belirterek şunları söyledi:
"Araştırmalara ve sanayi politikalarına yapılan onlarca yıllık kamu yatırımları sayesinde bu noktaya gelindi. Bu nedenle şirketlerin toplumun kendisini de düşünmesi gerekiyor."
Cumhurbaşkanının baş politika danışmanı da mayıs ayında tartışmalara katılarak "vatandaş temettüsü" adını verdiği bir öneri ortaya attı.
Danışman, bugün oluşan servetin yarım yüzyıl boyunca tüm Kore halkının oluşturduğu temeller üzerine inşa edildiğini savundu.
Bazı eleştirmenler bunu şirket kârlarının kamulaştırılması ya da halka doğrudan para dağıtılması planı olarak yorumladı.
Bunun üzerine danışman önerisini daha dar kapsamda açıklayarak, fazla vergi gelirlerinin yapılandırılmış yatırımlar aracılığıyla yeniden halka aktarılması fikrini savundu.
Muhalefet siyasetçileri bu açıklamaları komünizme benzetirken, Cumhurbaşkanlığı da plandan uzaklaştığını duyurdu.
Ortak kazançların paylaşılması tartışması yalnızca siyaseti ilgilendirmiyor.
Samsung'un en büyük sendikası, mayıs ayında kârdan garanti pay talep ederek üretimi durma noktasına getirecek bir grev hazırlığı yaptı.
Son anda varılan anlaşmayla grev önlendi.
Ancak anlaşma şirket içinde de huzursuzluk yarattı.
Telefon ve beyaz eşya bölümlerinde çalışanların alacağı primler, çip üretiminde çalışanlara verilecek ödüllerin yalnızca küçük bir kısmı düzeyinde kaldı.
Güney Kore uzun yıllardır gelir eşitsizliğiyle mücadele ediyor.
Ülke, gelişmiş ekonomiler arasında yaşlı yoksulluğunun en yüksek olduğu ülkelerden biri konumunda bulunurken, artan konut ve yaşam maliyetleri birçok haneyi daha da zor durumda bırakıyor.
Servet belirli kesimlerde hızla artmasına rağmen, yaşam standartlarının kötüleştiğini düşünen Korelilerin sayısı iyileştiğini söyleyenlerden daha fazla.
İmalat sanayisindeki istihdam yaklaşık iki yıldır her yıl geriliyor.
2025 yılında yaklaşık bir milyon küçük işletme faaliyetini sonlandırırken, birçok işletme sahibi büyük borçlarla baş başa kaldı.
En zengin ve en yoksul haneler arasındaki gelir farkı ise son altı yılın en yüksek seviyesine ulaştı.
Bilgi çalışmaları alanında yüksek lisans yapan Kyusuk Cho şöyle konuştu:
"Herkes bu ekonomik patlamadan söz ediyor ama Korelilerin büyük bölümü bunu hissedemiyor."
"Hayat giderek pahalanıyor ve iş bulmak da zorlaşıyor."
Kospi endeksinin yüzde 50'sinden fazlasını oluşturan iki büyük çip üreticisi çıkarıldığında, ekonominin geri kalan kısmının neredeyse yerinde saydığı görülüyor.
Profesör Kim Yong-jin ise elde edilen kazançların yatırım yapanlar, çalışanlar ve bunu mümkün kılan toplum arasında, ülkeyi uzun vadede güçlendirecek şekilde paylaşılması gerektiğini söylüyor.
Ancak Güney Kore'nin bunu nasıl gerçekleştireceğine ilişkin bir çerçeve henüz oluşturabilmiş olmadığını belirtiyor.
"Bu kârların nasıl paylaşılacağı konusunda toplumsal bir uzlaşıya ihtiyacımız var."
"En önemli konu da bu."
The Guardian
