Şırnak Üniversitesi Ziraat Fakültesi Öğretim Üyesi Doç.Dr. Yahya Nas, Küresel iklim değişikliği, kuraklık ve tarımsal projelendirme konusunu GAP örneği üzerinden TGM için kaleme aldı. Keyifli okumalar...
Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP), Cumhuriyet tarihimizin en kapsamlı ve en iddialı kalkınma projelerinden biri.
Yıllardır bölgenin tarımını ve ekonomik yapısını şekillendiren bu büyük hamle, Dicle-Fırat havzalarının sunduğu su potansiyeli ve geniş tarım ovaları sayesinde GAP’ı sebze ve meyve üretimi için doğal bir merkez hâline getiriyor.
Ne var ki, bugün dünyanın her yerinde etkisini artıran küresel iklim değişikliği, GAP Bölgesi’ni belki de Türkiye’deki hiçbir bölgeyi etkilemediği kadar derinden sarsıyor.
Zira bölge hem sıcaklık artışına hem su stresine açık bir coğrafya.
Bu nedenle GAP’ın tarımsal üretim yapısı, iklim kaynaklı her türlü değişikliğe karşı son derece hassas bir karakter taşıyor.
Artık hepimiz çok iyi biliyoruz ki küresel iklim değişikliği, yalnızca kutuplardaki buzulların erimesinden ibaret değil.
Yaşamın temel kaynağı olan tarımı ve gıda güvenliğimizi temelden sarsan bir süreçten söz ediyoruz.
Tarım ürünlerini ne zaman ekeceğimizi, nasıl sulayacağımızı, hatta gelecekte o ürünün o topraklarda yetişip yetişmeyeceğini belirleyen bir süreç…
Ve maalesef Türkiye’de bu değişimin en sert yüzünü gören bölgelerden biridir GAP Bölgesi.
Sıcaklıkta Belirgin Artışlar ve Uzayan Sıcak Dalgaları
Geriye dönüp baktığımızda, son yıllarda GAP bölgesi illerinde sıcaklık ortalamalarının hem yaz hem de kış aylarında düzenli bir artış gösterdiğini açıkça görüyoruz.
Özellikle yaz aylarında 45 dereceyi bulan sıcaklıklar artık şaşırtıcı değil, adeta mevsimin doğal bir parçası hâline geldi.
Dahası, iklim modelleri önümüzdeki 10-20 yıl içinde bu artışın devam edeceğini ve sıcak hava dalgalarının daha uzun süre etkili olacağını ortaya koyuyor.
Bu tablo, bahçe bitkileri açısından ciddi bir risk anlamına geliyor. Biber, domates, kavun, çilek, nar, üzüm ve antepfıstığı gibi ürünler, artan sıcaklıklardan doğrudan etkileniyor.
Çiçek dökümü, sebzelerde polen sterilitesi ve meyvelerde güneş yanıklığı gibi sorunlar artmış durumda.
GAP çiftçisi artık yalnızca sıcak hava ile değil, kimi zaman üretimi ekonomik olmaktan çıkarabilecek boyuttaki bir ısı stresi ile mücadele ediyor.
Düzensiz Yağışlar ve Kuraklık Döngüsü
GAP Bölgesi, yağış düzeni bakımından bütün Türkiye’de olduğu gibi son yıllarda karmaşık bir iklimsel davranış sergiliyor.
Eskiden düzenli kış yağışları sayesinde toprak yeteri kadar su alabiliyor, bitki kökleri üretim sezonunda yeterli neme sahip oluyordu.
Bugün ise ne yazık ki böyle bir tablodan söz edemeyiz. Bugün gelinen noktada durum çok farklı:
- Yağışlar neredeyse hiç yağmıyor veya çok kısa şiddetli yağıyor.
- Şiddetli yağışlar nedeniyle toprak suyu yeterince tutamadan yüzey akışı oluşuyor.
- Sezon içinde uzun süreli kurak periyotlar yaşanıyor.
Özellikle meyve-sebze bahçelerinde çiçeklenme dönemlerinde stres, yetersiz tozlanma-döllenme ve verim kayıpları artık sıradan hâle geldi. Bu durumun ilerleyen yıllarda daha da belirginleşeceği öngörülüyor.
Yeraltı Sularında Geri Dönüşü Zor Bir Azalma
Köylere gittiğimizde, üreticilerin en çok şikâyet ettiği konu artık açık ve net: “Su çekiliyor…”
Yeraltı su kaynaklarında azalma, küresel iklim değişikliğinin sonucu. GAP’ın birçok ilinde yakın bir gelecekte yüzeye yakın bulunan su, bugün metrelerce derinlikte.
Bu durum, verimli bahçelerin sulanmasını zorlaştırıyor ve sulama maliyetlerini artırıyor. Yani su sorununu sadece “yağış azaldı” diye okumak yetmiyor.
Su kaynaklarına erişim zorlaştıkça, bahçe bitkilerinin geleceği de daha da kırılgan hâle geliyor.
Bahçe Bitkileri Neden Daha Hassas?
Bölgede yetiştirilen buğday, mısır ve pamuk gibi tarla ürünleri, küresel iklim değişikliğine karşı çok daha dayanıklı. Bahçe ürünlerinde ise maalesef tablo farklı:
- Meyve kalitesi için su ve stabil sıcaklık gerekiyor
- Kök yapıları daha hassas
- Çiçeklenme, tozlanma-döllenme ve meyve bağlama dönemlerinde sıcaklığa duyarlı
Örneğin; domates ve biber gibi sıcak iklim sebzelerinde 35 derecenin üzerindeki sıcaklıklarda polen canlılığını kaybediyor.
Üzümde aşırı sıcaklarda güneş yanıklığı riski artıyor. Nar meyveleri ise sıcaklık stresine ve ani yağış değişimlerine karşı son derece hassas.
Elektrik ve Sulama Sorunları: İklim Kriziyle Birleşince Daha da Ağırlaşıyor
Küresel iklim değişikliğinden dolayı meydana gelen sorunların çözülmesi zor bir mesele. Bir de bunun üzerine:
- Yüksek elektrik maliyetleri,
- Basınçlı sulama sistemleri kullanım zorunluluğu,
- Sulama kanallarında yaşanan sorunlar
eklenince çiftçi adeta can çekişiyor.
GAP bölgesinin birçok ilinde tarla bitkilerinden bahçe bitkilerine geçişi en çok sınırlayan unsur tam da bu kombinasyon: Artan sıcaklık + azalan su + yükselen sulama maliyeti.
Bu koşullar değişmediği sürece, üreticilerin bahçe bitkilerine yönelme isteği de, mevcut üretim düzeyi de kaçınılmaz olarak geriliyor.
Geleceğe Dair Umut Veren Adımlar da Var
GAP bölgesinde yaşanan tüm bu zorluklara rağmen GAP’ın tarımsal potansiyeli kolay kolay yok olacak bir potansiyel değil. Çünkü bölge:
- Türkiye’nin en uzun güneşlenme süresine sahip bölgelerden biri,
- Toprakları bahçe bitkileri için oldukça elverişli,
- Sulama altyapısı her geçen gün genişliyor,
- Genç ve üretken nüfusu var.
2024 yılı verilerine baktığımızda GAP Bölgesinde 2 milyon tonun üzerinde sebze ve 1.78 milyon ton meyve, içecek ve baharat bitkisi üretildiğini görüyoruz.
Bu rakamlar bölgenin üretim içerisindeki payını ve kapasitesini özetlemeye yetiyor.
Çözüm Önerileri: Plan, Destek ve Pazar
İklim değişikliğiyle mücadelede mucizevi bir yol yok. Ama güçlü bir yol haritası var:
1. Plan:
Bahçe bitkileri ürünlerinin hangi koşullarda daha verimli üretilebileceğini bilimsel olarak belirlemek ve tarımsal üretim desenini buna göre yönlendirmek.
2. Destek:
Enerji, sulama desteklerinin artırılması ve girdi maliyetlerinin düşürülmesi.
3. Pazar:
Paketleme tesislerinin artırılması, soğuk zincirin güçlendirilmesi ve sözleşmeli üretim modellerinin yaygınlaştırılması…
Bu üç sacayağı sağlam şekilde kurulmadıkça, GAP bölgesinde çiftçinin bahçe bitkilerinde büyük bir atılım yapmasını beklemek ne yazık ki gerçekçi olmaz.
Sonuç: Potansiyel Büyük, Mücadele Zor, Ama Gelecek Hâlâ Bizim Ellerimizde
Küresel iklim değişikliği ve karmaşık iklimsel davranışlar, GAP Bölgesi’ndeki bahçe bitkileri üretimini ciddi şekilde zorluyor.
Ancak tüm bu baskılara rağmen bölge çiftçisinin üretme isteği, kuşaktan kuşağa aktarılan tecrübesi ve toprağın doğal potansiyeli hâlâ dimdik ayakta.
Doğru planlama yapılır, gerekli destekler sağlanır ve sürdürülebilir bir üretim modeli hayata geçirilirse; GAP, iklim değişikliğinin en sert hissedildiği coğrafyalardan biri olmaktan çıkıp, bu zorluklarla baş etmeyi başaran örnek bir tarım havzasına dönüşebilir.
Ve belki de bugüne kadar hiç olmadığı kadar güçlü bir şekilde…
Doç.Dr. Yahya NAS
