Nepal'deki ani sel nasıl meydana geldi?

Uzmanlar, erken uyarı sistemlerinin can kayıplarını azaltabileceğini söylüyor.

Çin ile Nepal arasındaki sınır bölgesinde yaşanan sel felaketi, hem çok hızlı hem de beklenmedik şekilde meydana geldi. Çarşamba günü devasa su ve moloz kütleleri sadece 10 dakika içinde 20 kilometre yol katetti. Sonuç, Nepal ile Çin arasındaki sınır bölgesinde yaşayan binlerce insan açısından yıkıcı oldu.

Himalayalar'da ani seller sık yaşanıyor. Potsdam'daki GFZ Helmholtz Yer Bilimleri Merkezi Jeomorfoloji Bölümü Başkanı Niels Hovius, "Bunlar istisnadan çok kural" diyor. Uzun yıllardır Himalayalar'da ve diğer yüksek dağlık bölgelerde çalışan Hovius, aynı zamanda erken uyarı sistemleri konusunda uzman.

Ani sele ne yol açtı?

Bilimsel verilerin tamamı, felaketin Langtang Dağları'nın kuzeyindeki bir buzulun kopmasıyla başladığına işaret ediyor. Yani büyük bir buz kütlesi koparak devasa bir buz çığına dönüştü. Langtang Dağları, Nepal'in orta kesiminde, Çin sınırındaki bölgede yer alıyor.

Hovius, "Bu buzul çökmesi çok büyük miktarda buzun çok hızlı bir şekilde aşağı doğru hareket etmesine yol açtı" diyor ve ekliyor:

"Sürtünmeden kaynaklanan ısıyla eriyen buz suya dönüştü, su da beraberinde moloz ve çamuru sürükledi. Bu çamur akıntısı vadiden aşağıya, Almanya'daki otoyollarda otomobillerin ulaştığı hızlarla ilerledi."

Sismolojik cihazlar, buzulun koptuğu sırada Richter ölçeğine göre 4,4 büyüklüğünde bir deprem kaydetti. Ancak Hovius'a göre bu, "klasik", yani tektonik bir deprem değildi. Cihazların kaydettiği sarsıntı, düşen buzul kütlesinin yarattığı kuvvetten kaynaklanıyordu.

Himalayalar'daki ani seller neden bu kadar yıkıcı olabiliyor?

Yüksek dağlık bölgelerde ani seller farklı şekillerde meydana gelebiliyor. Buzul kopmaları bunlardan biri. Bir diğeri ise GLOF olarak adlandırılan buzul gölü taşkınları (Glacier Lake Outburst Floods).

Bu tür olaylarda bir buzul gölünün çevresindeki topografik yapı aniden değişiyor. Örneğin bir yamaç gölün içine kayabiliyor. Böyle bir olayda gölden aniden taşan büyük miktardaki su da vadiden aşağıya hızla ilerleyen bir sele dönüşebiliyor. Ancak Hovius, son felakette böyle bir durumun söz konusu olmadığının açık olduğunu söylüyor.

Heyelanlar da buzul ya da buzul gölü olmaksızın ölümcül çamur akıntılarına yol açabiliyor. Hovius'a göre Himalayalar'da bunların tümü mümkün ve tarihsel veriler, bu üç tür olayın da düzenli olarak yaşandığını gösteriyor.

Araştırmacıya göre Himalayalar'daki vadiler, Alpler'dekilere kıyasla nispeten dar. Bu nedenle su ve çamur kütleleri geniş bir alana yayılamıyor. Dar alanda sıkışan akıntıların derinliği ve hızı artıyor.

Ani bir selin bölge halkı açısından ne kadar büyük bir felakete dönüşeceği ise selin başladığı yer ile en yakın yerleşim yeri arasındaki mesafeye ve su kütlelerinin akış hızına bağlı.

İnsanlar ani sellerden nasıl korunabilir?

Nepal'de iki temel sorun bulunuyor. İnsanlar Himalaya vadilerindeki nehirlerin çevresine yerleşmiş durumda. Bunlar da ani seller sırasında en büyük tehlikenin bulunduğu bölgeler. Ayrıca Asya'nın en yoksul ülkelerinden biri olan Nepal'de neredeyse hiç erken uyarı sistemi bulunmuyor.

Son derece yıkıcı olan son selde, zamanında uyarı yapılmış olsa bile insanların güvenli bir yere ulaşmak için yalnızca birkaç dakikası olacaktı. Hovius, geçen yıl aynı bölgede meydana gelen başka bir seli örnek veriyor. Daha küçük olduğu için sonuçları da daha hafif olan o selde suyun bir yerleşim yerine ulaşması bir saat sürmüştü. Zamanında uyarı yapılması halinde bu, insanların kendilerini kurtarmaları için yeterli bir süreydi.

Hovius, "Nepal'de yerel düzeyde akustik erken uyarı sistemleri kurmaya yönelik girişimler var" diyor. Ancak bunların kapsamı son derece sınırlı. Riskli bölgelerin en fazla yüzde 1'i bu sistemlerle kapsanıyor. 

GFZ araştırmacısına göre cep telefonlarından yararlanılmalı ve insanlara anlık bildirimler yoluyla uyarılar gönderilmeli. Hovius, böyle bir sistem için gerekli verilerin nasıl oluşturulabileceği üzerinde araştırmalar yürütüyor.

Hovius'a göre yerleşim stratejisinin de yeniden düşünülmesi gerekiyor:

"Yerleşimlerin altyapısı çoğunlukla nehir çevresinde yoğunlaşıyor. İnsanlar, dağlardan aşağıya indi ve son birkaç on yılda vadilere yerleşti. Belki yeniden yukarılara doğru hareket etmek mantıklı olabilir."

İklim değişikliği nedeniyle dağlardaki ani seller daha mı sık yaşanacak?

Niels Hovius, tek tek olayları her zaman doğrudan iklim değişikliğine bağlamanın zor olduğunu vurguluyor. Ancak sıcaklıklar yükseldikçe yüksek dağlardaki buzulların daha istikrarsız hale geldiği açık. Ayrıca buzul göllerinde daha fazla su birikiyor. Bu da buzul gölü taşkınlarının meydana gelme ihtimalini artırıyor.

"Son ani selde, sıcaklığa bağlı bir dinamiğin buzulun çökmesine yol açıp açmadığını söylemek için henüz çok erken. Ani seller Himalayalar'da uzun zamandır düzenli olarak yaşanıyor. Ancak bu tür olayların giderek daha fazla yaşanacağını düşünüyorum" diyen Hovius, gelecekte çok daha büyük ani sellerin meydana gelebileceğini deifade ediyor.

DW