Prof. Dr. Cem GÜZELOĞLU, "Teknolojik süreçleri içinde estetik yapısında hızlı dönüşüm yaşayan sanat alanının, yapay zeka süreçlerindeki postmodern tabanlı eklektik anlatısının boyutlarını” TGM için kaleme aldı… Keyifli okumalar…
Bir sanat eserine baktığımızda genellikle gördüğümüz şeyle ilgileniriz. Renkler, biçimler, kompozisyon, anlatı ya da estetik etki…
Oysa son yıllarda giderek daha fazla karşılaştığımız yapay zekâ üretimi görseller, yeni bir soruyu gündeme getiriyor: Bir görüntüyü ortaya çıkaran şey yalnızca yaratıcılık mıdır, yoksa aynı zamanda enerji midir?
Bugün birkaç satırlık bir komutla saniyeler içinde görseller üretebiliyor, videolar oluşturabiliyor ve birkaç yıl öncesine kadar saatler, hatta günler süren tasarım süreçlerini dakikalar içinde tamamlayabiliyoruz.
Bu durum yapay zekâyı, yaratıcılığın demokratikleşmesi açısından heyecan verici bir noktaya taşıyor. Ancak üretilen sonucun büyüleyici görünümü, çoğu zaman o sonucun arkasındaki görünmeyen altyapıyı gözden kaçırmamıza yol açıyor.
Oysa yapay zekâ, bulutların içinde kendiliğinden işleyen sihirli bir sistem gibi görünse de aslında böyle çalışmıyor. Her görsel üretimi, dünyanın farklı bölgelerine yayılmış veri merkezlerinde çalışan binlerce işlemcinin, soğutma sistemlerinin ve enerji ağlarının ortak çabasının bir sonucu.
Ekranlarımızda yalnızca bir görüntü görüyoruz; fakat o görüntünün arkasında elektrik tüketen sunucular, depolanan devasa veri kümeleri ve durmaksızın çalışan teknik altyapılar bulunuyor.
Sanat tarihi boyunca üretim araçları hep görünür olmuştur. Bir ressamın tuvali, boyası, fırçası; bir heykeltıraşın taşı, çekici; bir fotoğrafçının kamerası, üretim sürecinin doğal parçaları sayılmıştır.
Yapay zekâ çağında ise üretim araçları görünmezleşiyor. Kullanıcının karşısında yalnızca ekrana yazdığı birkaç kelime var; üretimi mümkün kılan fiziksel sistemler ise gözlerden uzak veri merkezlerinde faaliyet gösteriyor.
Tam da bu nedenle yapay zekâ estetiği, yalnızca görsel kültür açısından değil, sürdürülebilirlik açısından da tartışılmayı hak ediyor.
Nitekim Uluslararası Enerji Ajansı'nın (IEA) 2025 tarihli "Energy and AI" raporuna göre, veri merkezlerinin küresel elektrik tüketimi 2024 yılında yaklaşık 415 terravat-saate, yani dünya elektrik tüketiminin yüzde 1,5'ine ulaştı; bu rakamın 2030'a kadar iki katına çıkarak 945 terravat-saati bulması bekleniyor.
Aynı çalışmalar, gelişmiş bir üretken yapay zekâ modeline yöneltilen tek bir sorgunun, klasik bir arama motoru sorgusuna kıyasla kabaca on kat daha fazla enerji tükettiğine işaret ediyor.
Tek bir görsel üretimi küçük bir işlem gibi görünse de milyarlarca kullanıcının gerçekleştirdiği üretimlerin toplamı, bu sayede oldukça büyük ölçeklere ulaşabiliyor.
Bu durum, tasarım disiplinine yeni bir sorumluluk alanı açıyor. Uzun yıllar tasarım eğitiminde sürdürülebilirlik kavramı çoğunlukla fiziksel üretim süreçleri üzerinden ele alındı; geri dönüştürülebilir malzemeler, çevre dostu ambalajlar, düşük karbonlu üretim yöntemleri bu tartışmaların merkezinde yer aldı.
Bugün ise sürdürülebilirlik kavramının, dijital üretim süreçlerini de kapsayacak biçimde yeniden düşünülmesi gerekiyor.
Belki de geleceğin tasarımcısı, yalnızca estetik açıdan başarılı işler üretmekle değil, bu üretimin enerji maliyetini sorgulamakla da yükümlü olacak. Bir tasarımın ne kadar güzel olduğu kadar, nasıl bir altyapı üzerinde üretildiği de önem kazanabilir. Bu yaklaşım ilk bakışta alışılmadık görünse de sürdürülebilir tasarım anlayışının doğal bir uzantısı sayılabilir.
Burada asıl dikkat çekici olan nokta, estetik ile altyapı arasındaki ilişkinin giderek görünmez hâle gelmesi. Dijital çağın kullanıcıları olarak çoğu zaman kusursuz arayüzlerle karşılaşıyor, bu kusursuzluğun hangi fiziksel koşullar altında mümkün olduğunu ise pek düşünmüyoruz.
Oysa her dijital deneyimin arkasında enerji tüketen gerçek bir dünya var; sanal saydığımız pek çok süreç, aslında oldukça somut kaynaklara dayanıyor.
Belki de yapay zekâ çağının en önemli tasarım sorularından biri tam olarak burada ortaya çıkıyor: Bir görselin estetik değeri ile onu üretmek için harcanan kaynaklar arasında nasıl bir ilişki kurmalıyız?
Bu sorunun henüz kesin bir cevabı yok. Ancak görünen o ki gelecekte sanat, tasarım ve teknoloji arasındaki ilişki yalnızca yaratıcılık üzerinden değil, sürdürülebilirlik üzerinden de tartışılacak.
Yapay zekâ yeni estetik olanaklar sunarken, bu olanakların hangi bedellerle üretildiğini sorgulamak da eleştirel düşüncenin bir parçası hâline gelecek.
Bugün bir yapay zekâ görseline baktığımızda gördüğümüz şey, aslında piksellerden ibaret değil: Veri merkezlerinden enerji şebekelerine, algoritmalardan depolama sistemlerine uzanan görünmez bir ekosistemin izini taşıyor.
Belki de yapay zekânın asıl tuvali ekranlarımız değil, görünmez biçimde çalışan bu devasa altyapının kendisi.
Prof. Dr. Cem GÜZELOĞLU
