Avrupa Komisyonu’nun Dijital Egemenlik Sınavı

Avrupa Komisyonu, ChatGPT’yi “Çok Büyük Çevrimiçi Arama Motoru” (VLOSE), Reddit ve Roblox’u ise “Çok Büyük Çevrimiçi Platform” (VLOP) statüsüne alarak Dijital Hizmetler Yasası (DSA) kapsamında yeni bir denetim rejimine dahil etti. 

Avrupa Komisyonu, kullanıcı sınırlarını aşması nedeniyle üç teknoloji markası olan ChatGPT, Reddit ve Roblox Kararı ile dijital egemenlik konusunda önemli bir atılım yapıyor.

Bu üç servis, AB içinde ayda en az 45 milyon aktif kullanıcıya ulaştıklarını beyan ederek yasal eşiği aşmış durumda. Söz konusu servislere, ek yükümlülüklere uyum sağlamaları için Ocak 2027’ye kadar dört aylık bir süre tanındı.

Bu gelişmeyle birlikte AB’nin VLOP/VLOSE listesi 28 platforma ulaşmış olacak. Bu da düzenlemenin artık istisna değil, dijital ekosistemin yapısal bir bileşeni haline geldiğini gösteriyor.

Kategorik Bir Yenilik: “Hibrit Hizmet” Olarak Yapay Zekâ

Bu kararın en dikkat çekici yönü, teknik değil kavramsal düzeyde. ChatGPT’nin bir “Arama Motoru” olarak sınıflandırılması, DSA’nın 2022’de tasarlandığı dönemde öngörülmemiş bir mimariye zorla oturtulması anlamına geliyor. 

Klasik arama motorları üçüncü taraf web sayfalarını indeksler ve sıralar; üretken yapay zekâ sistemleri ise kullanıcı sorgularına doğrudan, sentezlenmiş yanıtlar üretmektedir. Bazen de Web’i tarayarak, tamamen kendi eğitim verisinden sonuçlar sunabilmektedir.

Komisyon’un bu ayrımı gözetmeksizin ChatGPT’yi “hibrit” bir arama hizmeti olarak tanımlaması, düzenleyici çerçevenin teknolojik gerçekliğin gerisinde kalmaması için bilinçli bir esneme çabası olarak okunabilir. 

Ancak bu esneme, hukuki belirsizlik riski de taşıyor: Sınıflandırmanın hangi ölçütle yapıldığı (web arama kapasitesi mi, kullanıcı sayısı mı, yoksa “bilgiye erişim aracı” olma işlevi mi) netleşmedikçe, benzer yapay zekâ sistemlerinin gelecekteki konumu belirsizliğini koruyacağını düşünebiliriz.

Yükümlülüklerin Kapsamı

VLOP/VLOSE statüsü, yalnızca sembolik bir etiket değil; somut ve maliyetli yükümlülükler getirmektedir:

• Sistemik Risk Değerlendirmesi: Platformların, yasa dışı içeriğin yayılması, seçim süreçlerine müdahale ve kamu güvenliği üzerindeki etkiler dahil olmak üzere algoritmik sistemlerinin doğurduğu riskleri periyodik olarak analiz etmesi gerekmektedir.
• Küçüklerin Korunması: Reşit olmayan kullanıcılara yönelik özel risk azaltma mekanizmaları zorunlu hale gelmektedir.
• Bağımsız Denetim: Komisyon, bu servislerin algoritmik işleyişini inceleme yetkisi kazanıyor. Bu, kurumsal şeffaflığın ötesinde, düzenleyici bir “kara kutuyu açma” girişimi anlamına da gelmektedir.

Roblox özelinde bu yükümlülüklerin ağırlığı özellikle anlamlı bir yapıya dönüşmektedir. Bu karar ile Platformun kullanıcı tabanının büyük bölümünün çocuk ve genç yaş grubundan oluşması, karşısında “küçüklerin fiziksel ve zihinsel iyi oluşu” maddesini soyut bir hukuki dilden çıkarıp doğrudan uygulanabilir bir denetim önceliğine dönüştürmektedir.

Yönetişim Mimarisi: Parçalı ama İşlevsel

Denetim yetkisinin paylaşımı da dikkate değer bir detay olarak tanımlanabilmektedir. 

ChatGPT ve Reddit için İrlanda’nın Coimisiún na Meán’ı, Roblox için ise Hollanda’nın Tüketiciler ve Piyasalar Otoritesi (ACM) yetkili Dijital Hizmetler Koordinatörü olarak Komisyon’la birlikte çalışacak. 

Bu, AB’nin dijital düzenlemede tercih ettiği çok katmanlı, “Merkezi otorite artı ulusal koordinatörler tabanlı” bir modelin sürdüğünü göstermektedir. Bu model, kuşkusuz hız ve yerel uzmanlık avantajı sunarken, yetki çatışması ve uygulama tutarsızlığı riskini de beraberinde getirmektedir.

Ara Değerlendirme

Bu karar, öncelikle iki paralel eğilimi bir arada yansıtıyor. Bir yandan AB, dijital piyasalarda “büyüklük eşittir sorumluluk” ilkesini tutarlı biçimde uygulamaya devam ediyor; üretken yapay zekâ araçlarını da bu çerçevenin dışında tutmuyor. 

Öte yandan, ChatGPT'nin arama motoru olarak sınıflandırılması, mevcut yasal kategorilerin yapay zekâ çağının hizmet modellerini tam olarak karşılamadığını da açığa çıkarmaktadır.

Ocak 2027’ye kadar geçecek uyum süreci, hem şirketlerin bu yükümlülükleri ne ölçüde ciddiye alacağının hem de AB'nin denetim kapasitesinin pratikte ne kadar etkili işleyeceğinin turnusol testi olacak. 

Bu süreç aynı zamanda, diğer büyük yargı alanlarının (ABD, Birleşik Krallık, hatta Türkiye dahil) benzer yapay zekâ sistemlerini nasıl sınıflandıracağına dair bir emsal de oluşturabilir.

Bilgi Notu: Bu Köşe yazısı, Avrupa Komisyonu'nun 31 Ağustos 2026 tarihli resmî basın açıklamasına dayanılarak hazırlanmıştır.

Doç.Dr. Mustafa AYDEMİR