Ben ATATÜRK'ü Görmedim

Bazı hatıralar vardır, insanın ömrü boyunca kendisine eşlik eder. 

Bir büyükten duyulan tek bir cümle, çocukluk yıllarında sorulan bir soru, aile sofrasında anlatılan eski bir hikâye... Yıllar geçer, insan büyür, hayat değişir; fakat o hatıralar bir yerlerde bizimle yaşamaya devam eder.

Benim Atatürk'le kurduğum bağın başlangıcında da böyle hatıralar var.

Atatürk'ü hiç görmedim. Sesini hiç duymadım, elini hiç tutmadım. Onun yaşadığı yıllara yetişemedim. Ama çocukluğumdan beri aile büyüklerimin anlattıklarıyla, onların hafızasında saklı kalan hikâyelerle ve Cumhuriyet'in bize açtığı yolda büyüyerek onu tanımaya çalıştım, çalıştık...

Bugün geriye dönüp baktığımda anlıyorum ki; bazı insanlar kendilerini tanımamız için bizimle aynı zamanda yaşamak zorunda değildir. 

Bıraktıkları eserler, yetişmesini istedikleri nesiller ve bir millete kazandırdıkları gelecek, onları hiç görmeyenlerin hayatında da yaşamaya devam eder.

Mustafa Kemal Atatürk benim için tam da böyle bir isimdir.

10 Kasım 1938...

Saat dokuzu beş geçe, Dolmabahçe'de bir milletin yüreği Onunla sustu. Bir milletin bağımsızlık mücadelesine önderlik etmiş, küllerinden yeniden doğan bir ülkenin temellerini atmış, Türk milletine kendi kaderini tayin etme iradesini kazandırmış büyük bir lideri ebediyete uğurladık.

Aradan yıllar geçti. Takvimler değişti, nesiller değişti, dünya değişti. Ancak onun kurduğu Cumhuriyet bugün 103 yaşında. Bir asrı aşan bu büyük eserin temelinde hâlâ onun aklı, öngörüsü, cesareti ve milletine duyduğu sarsılmaz inanç var.

Bazen düşünüyorum; bir insanın ömrüne bu kadar çok işi, bu kadar büyük bir mücadeleyi, bu kadar köklü bir değişimi sığdırması nasıl mümkün olabilir?

Askerî dehasıyla Çanakkale'de tarihin akışını değiştiren, Millî Mücadele'de bir milletin bağımsızlık iradesini örgütleyen, ardından yeni bir devlet kuran; eğitimden hukuka, sanattan bilime, tarımdan sanayileşmeye, kadın haklarından toplumsal yaşama kadar bir ülkenin hemen her alanında dönüşüm başlatan bir liderden söz ediyoruz.

Üstelik bütün bunları savaşlardan çıkmış, yoksul, yorgun ve yıllarca kendi kaderini tayin etme imkânından mahrum bırakılmış bir milletle birlikte başardı.

Cumhuriyet'i yalnızca bir yönetim biçimi olarak düşünmek, Atatürk'ün hayalini eksik anlamaktır.

Cumhuriyet, bir milletin yeniden ayağa kalkması, kendi iradesine sahip çıkması, kadınlarıyla ve erkekleriyle eşit yurttaşlar olarak geleceğini kurmasıdır. 

Cumhuriyet, bir çocuğun hangi ailede, hangi şehirde, hangi imkânlarla dünyaya geldiğine bakılmaksızın hayal kurabilmesidir. Bir kız çocuğunun okuyabilmesi, bir gencin bilimle uğraşabilmesi, bir insanın düşüncesini özgürce ifade edebilmesidir.

İşte Atatürk'ün asıl büyüklüğü, yalnızca kazandığı savaşlarda değil, savaşlardan sonra nasıl bir ülke ve nasıl bir toplum kurulması gerektiğini görebilmesindedir.

Ancak benim Atatürk'le kurduğum bağın ailemden gelen, biraz daha kişisel ve belki de bu nedenle çok daha derin bir tarafı var.

Küçük bir çocukken beni büyüten kıymetli büyükleri anneannem ve babaannem, Atatürk'ün hayata gözlerini yumduğu yıllarda henüz ilkokul çağında çocuklarmış. Anneannem Malatya'da, babaannem ise Samsun'da okul sıralarındaymış. 

O günlerde elbette Atatürk'ü bugünkü tarih bilgimizle, yıllar içinde biriken belgelerle ve değerlendirmelerle anlayabilecek yaşta değillerdi. Fakat yaşadıkları dönemin gerçeklerini çok iyi biliyorlardı. Çünkü o büyük mücadelenin sonuçlarını kitaplardan değil, bizzat hayatın içinden öğrenmişlerdi. 

Savaşın yoksulluğunu, açlığını, sefaleti, babasızlığı ve geride kalanların sessiz acısını yaşamış bir kuşağın çocuklarıydılar.

Anneannem bana 10 Kasım sabahını anlatırken hep aynı ayrıntıya dönerdi.

Öğretmenleri sabah derse girmiş, her zamanki gibi dersini anlatmış. Ardından teneffüse çıkmış. Bir süre sonra sınıfa geri döndüğünde ise iki gözü iki çeşme ağlıyormuş. 

Çocuklar şaşkınlıkla öğretmenlerine ne olduğunu sormuşlar. Öğretmenleri, Mustafa Kemal Atatürk'ün hayatını kaybettiğini söylemiş. Sonra da öyle bir cümle kurmuş ki anneannem bunu yıllar sonra bile unutamamış:

"Sanki babamı kaybetmiş gibi hissediyorum."

Düşünüyorum da o öğretmenin gözyaşlarında yalnızca bir devlet adamının kaybı yoktu. Belki savaş yıllarının hatırası, belki bağımsızlığa kavuşmanın sevinci, belki de yıllarca bir milletin geleceğine duyulan inancın kaynağını kaybetme korkusu vardı. 

Bir öğretmen, öğrencilerinin karşısında gözyaşlarını tutamıyordu. Çünkü o gün kaybedilen insan, onun için yalnızca ülkenin cumhurbaşkanı değildi.

Dedemin anlattığı hikâye de en az bunun kadar etkileyiciydi.

Onun öğretmeni de haberi ders arasında öğrenmiş. Sınıfa dönüp çocuklara, "Evlatlarım, ben bugün ders anlatamayacağım. Kendimi çok kötü hissediyorum. Bugün evlerinize erken gidin." diyerek öğrencilerini erkenden göndermiş.

Dedem, öğretmeninin “erkek” bir insan olarak ağlamamak için kendisini nasıl zor tuttuğunu anlatırdı. Gözleri kıpkırmızıymış, dişlerini öyle sıkmış ki yüzündeki bütün kaslar gerilmiş. Boğazındaki damarları ilk defa o gün bu kadar belirgin gördüğünü söylerdi.

Bir öğretmenin gözlerindeki o kızarıklık, sıkılmış dişleri ve boğazında belirginleşen damarlar... Dedemin hafızasında bir ömür kalmış.

İki ayrı şehir, iki ayrı okul, iki ayrı öğretmen ve aynı haber karşısında yaşanan tarifsiz bir acı...

Biri gözyaşlarını saklayamamış, diğeri çocuklarının karşısında güçlü durmaya çalışmış. Ama ikisinin de kalbinde aynı kayıp varmış.

Küçükken anneanneme, babaanneme ve dedeme sık sık sorardım:

"Atatürk'ü gördünüz mü?"

Elbette görmemişlerdi. Fakat ben yine de merak ederdim. O yıllarda çocuk olanlar, Atatürk'ün yaşadığı günlerde büyüyenler, onun varlığını nasıl hissediyorlardı?

Rahmetli dedeme bir gün yine sordum:

"Dede, sen Atatürk'ü gördün mü?"

O da görmediğini söyledi. Fakat bir gün bana öyle bir cevap verdi ki aradan yıllar geçmesine rağmen o cümleleri hiç unutmadım.

"Ben Atatürk'ü görmedim ama Atatürk'ü siz çocuklarda görüyorum."

Sonra anlatmaya devam etmişti:

"Bugün sizler onun kurduğu temeller üzerinde büyüyorsunuz. Fikri hür, vicdanı hür çocuklar olarak okuyorsunuz, öğreniyorsunuz, düşünüyorsunuz. Özgürce hayaller kuruyorsunuz. Her birinizin gözündeki ışıltıda, geleceğe dair umutlarınızda onun bu ülkeye kattığı aydınlığı görüyorum. Ben kendisini görmedim ama sizlere baktığımda onun eserini görüyorum."

İşte o gün, belki de ilk kez Atatürk'ün yalnızca geçmişte yaşamış büyük bir insan olmadığını anlamaya başladım.

Bir insanı hiç görmeden de tanıyabilirdiniz. Bir insanın sesini hiç duymadan da onun fikirlerinden etkilenebilirdiniz. Bir insanın yaşadığı döneme yetişemeseniz bile onun kurduğu ülkenin bir çocuğu olarak hayatınızın her anında onun bıraktığı izlerle karşılaşabilirdiniz.

Dedemin o sözünü bugün çok daha iyi anlıyorum.

Çünkü Atatürk'ü görmek, yalnızca bir fotoğrafa bakmak, bir heykelin önünde durmak veya bir anma töreninde saygı duruşunda bulunmak değildir. 

Onu görmek, bir çocuğun okul sıralarında özgürce eğitim alabilmesinde, bir kadının toplumun her alanında var olabilmesinde, bir gencin bilimle uğraşmasında, bir sanatçının özgürce eser üretebilmesinde, bir milletin kendi geleceğine kendisinin karar verebilmesinde mümkündür.

Benim ailemin hafızasında Cumhuriyet'in kuruluşuna giden yolun çok daha acı bir tarafı da var.

Birinci Dünya Savaşı'nda ve Millî Mücadele'de çeşitli cephelere giden, savaşan, evlerinden ayrılan büyüklerimizin hikâyelerini anneannelerimden ve babaannemden dinleyerek büyüdüm.

Çocuk aklımla hep aynı şeyi sorardım:

"Peki, geri gelen oldu mu?"

Anneannemin verdiği cevap hâlâ içimi burkar:

"Yok evladım. Ben annemin ne babasını ne de amcalarını gördüm. Kadın başına büyüdü."

Bir çocuğun babasını, amcasını, ailesinin erkeklerini hiç tanımadan büyümesi... Bir annenin eşini, bir kız kardeşin ağabeyini, bir evladın babasını beklerken ömrünü tüketmesi...

O zamanlar bu hikâyelerin büyüklüğünü bugünkü kadar kavrayamazdım.

Büyük dedelerimin Atatürk'ü görüp görmediğini de çok merak ederdim. Belki aynı cephede bulundular, belki aynı toprağın üzerinde yürüdüler, belki de onun önderlik ettiği mücadelenin bir parçası oldular. Bilmiyorum. Çünkü geride anlatılabilecek bir karşılaşmanın hatırası, bir mektup, bir fotoğraf yok.

Giderken edilen son bir helallik, son bir sarılma ve gözyaşları...

Sonrası sessizlik.

Ne bir mektup ulaşmış, ne de bir haber gelmiş.

Ama bugün şunu biliyorum: Belki büyük dedelerim Atatürk'ü hiç görmediler. Belki onunla aynı sofraya oturmadılar, sesini hiç duymadılar. Fakat onun inandığı bağımsızlık ülküsü uğruna, henüz doğmamış çocuklarının, torunlarının ve gelecek nesillerin yaşayabileceği bir vatan için mücadele ettiler.

Onların cephelerde bıraktığı hayatlar ile Atatürk'ün milletine kazandırdığı Cumhuriyet arasında görünmeyen ama kopmaz bir bağ var.

Biri o bağımsızlık mücadelesinin önderiydi, diğerleri o mücadelenin adsız kahramanlarıydı. Biri bir milletin geleceğini tasarladı, diğerleri o geleceğin kurulabilmesi için hayatlarını ortaya koydu.

Bugün ben, onların hiç göremediği bir Türkiye'de, onların hiç tanımadığı bir hayatın içinde, bir üniversitede profesör olarak görev yapabiliyor, öğrencilerime sanat ve tasarım öğretebiliyor, fikirlerimi özgürce ifade edebiliyorsam bunda o kuşakların ödediği bedelin ve Cumhuriyet'in açtığı yolun payı var.

Belki de Cumhuriyet'in ne olduğunu en iyi böyle anlıyorum.

Birbirini hiç tanımayan, aynı sofraya oturmamış, aynı dönemde yaşamamış insanların fedakârlıklarının, hayallerinin ve umutlarının ortak bir gelecekte buluşmasıdır Cumhuriyet.

Ve bu geleceğin adı Türkiye Cumhuriyeti'dir.

Atatürk'ün "Ne mutlu Türküm diyene!" sözü de benim için bu ortak geleceğin en güçlü ifadelerinden biridir. 

Bu söz, bir insanın kökenine, ailesine veya doğduğu yere bakmadan, kendisini bu milletin bir parçası hisseden herkesi ortak bir ülküde buluşturur. 

Bu topraklarda yaşayan, bu ülkenin geleceğini paylaşan, Cumhuriyet'in değerlerine sahip çıkan herkes için bir aidiyet ve sorumluluk ifadesidir.

Atatürk'ün büyüklüğünü yalnızca Türk milletine kazandırdıklarıyla da sınırlı görmüyorum. Onun bağımsızlık mücadelesi ve emperyalizme karşı ortaya koyduğu irade, dünyanın farklı coğrafyalarında bağımsızlık arayan toplumlara da ilham vermiştir. Savaştan sonra barışı önceleyen yaklaşımı, çağdaşlaşma hedefi ve devlet kuruculuğu, onu kendi döneminin ötesine taşıyan özellikleridir.

Bütün bunları düşündüğümde insanın aklına şu geliyor: Böylesine büyük bir tarihsel dönüşümün öncülüğünü yapabilecek bir liderin aynı dönemde, aynı milletin içinden çıkması ne büyük bir şanstı.

Ben buna yalnızca tarihî bir tesadüf olarak bakamıyorum. Bazen Allah'ın bir millete verdiği büyük bir nimet olarak düşünüyorum.

Ama Atatürk'ü anarken yalnızca geçmişin başarılarıyla övünmek de yeterli değil.

Çünkü onun bize bıraktığı Cumhuriyet, bir hatıra eşyası değil; yaşayan, gelişen, korunması ve ileriye taşınması gereken büyük bir emanettir.

Bugün kendimize sormamız gereken sorular var.

Bilimde ne kadar ilerledik? Sanatta ne kadar özgürüz? Eğitimde çocuklarımıza nasıl bir gelecek hazırlıyoruz? Gençlerimizin hayallerini gerçekleştirebilecekleri bir ülke kurabiliyor muyuz? Kadınların, çocukların, yaşlıların ve bu topraklarda yaşayan her canlının değer gördüğü bir toplum olabiliyor muyuz?

Çünkü çağdaş uygarlık seviyesine ulaşmak, yalnızca ekonomik büyüklüklerle veya teknolojik gelişmelerle ölçülemez. Bir ülkenin gerçek medeniyet seviyesi, insanına verdiği değerle, adalet anlayışıyla, eğitim kalitesiyle, kültürüyle, bilime ve sanata gösterdiği saygıyla ölçülür.

Atatürk'ün bizlere bıraktığı en büyük sorumluluk da budur: Cumhuriyet'i yalnızca yaşatmak değil, onu her kuşakta daha ileriye taşımak.

10 Kasım geldiğinde sirenler çalacak. Saat dokuzu beş geçe hayat bir anlığına duracak. İnsanlar başlarını eğecek, gözler dolacak, Anıtkabir'e çiçekler bırakılacak. Okullarda, meydanlarda, üniversitelerde Mustafa Kemal Atatürk’ü anılacak.

Bütün bunlar elbette çok kıymetli.

Ama ben o gün dedemin sözünü yeniden hatırlayacağım.

"Ben Atatürk'ü görmedim ama Atatürk'ü siz çocuklarda görüyorum."

Belki bir gün kendi kızıma da bu hikâyeleri anlatacağım. Büyük dedelerinin hangi cephelere gittiğini, anneannelerinin ve babaannelerinin hangi acılarla büyüdüğünü, dedesinin Atatürk'ü hiç görmeden nasıl sevdiğini anlatacağım.

Ona ve onun kuşağına şunu söyleyeceğim: Bu Cumhuriyet size yalnızca üzerinde yaşayacağınız bir toprak bırakmadı. Size bir kimlik, bir aidiyet, bir özgürlük ve kendi geleceğinizi tayin edebilme hakkı bıraktı. 

Bu ülkeye, Cumhuriyet'e ve Atatürk'ün fikirlerine sahip çıkmak, yalnızca geçmişe duyulan bir saygı değil; sizin bu dünyadaki varlığınızın, özgürlüğünüzün ve geleceğinizin de teminatıdır.

Bir akademisyen olarak her gün karşıma çıkan gençlerin gözlerinde, sınıflarda yükselen sorularda, yeni fikirlerde ve hayallerde Cumhuriyet'in yarınlarını görüyorum. Onlara bırakabileceğimiz en kıymetli mirasın, düşünen, sorgulayan, üreten, vicdan sahibi ve özgür bireyler olabilmeleri olduğuna inanıyorum. Çünkü Cumhuriyet, her yeni kuşak onu sahiplendiğinde yeniden büyür.

Ben Atatürk'ü görmedim.

Ama anneannemin çocukluğunda, babaannemin okul sıralarında, dedemin bana bıraktığı o cümlede, büyük dedelerimin dönemedikleri cephelerde ve bugün üniversitelerde eğitim gören gençlerin gözlerindeki ışıkta onun izlerini görüyorum.

Şimdi sıra bizde. Bizden sonra gelecek çocuklarımızın da aynı aydınlığı görebilmesi için Cumhuriyet'e sahip çıkmakta, onu anlamakta ve daha ileriye taşımakta...

Belki de bir insanın ölümsüzlüğü tam olarak budur: Bir gün hayata gözlerini kapatmak, fakat bir milletin geleceğinde yaşamaya devam etmek.

10 Kasım'da saygıyla, minnetle ve hiç bitmeyecek bir özlemle anıyorum.

Türk ulusunun büyük şefi...

Emanetin emin ellerde, Cumhuriyet'in ve fikirlerin ilelebet payidar olsun. 

Mustafa Kemal Paşa’m seni, bu yolda seninle cephede ve cephe gerisinde ülkemize hizmet etmiş Büyüklerimizi, Gazi olmuş ve ebediyete göçmüş kahraman Atalarımızı ve Aziz şehitlerimizi rahmet, saygı ve şükranla anıyorum…hayatta olan kahraman gazilerimize de saygı ve minnetlerimi sunuyorum. 

Prof. Dr. Cem GÜZELOĞLU