Kuş gözlemciliği, beyni yeniden yapılandırıyor

Beyin yaşlanmasını yavaşlatmaya yardımcı olabilen kuş gözlemciliği, günümüzde demans hastaları için bir terapi yöntemi olarak giderek daha fazla kullanılmaktadır.

Her hafta, yaşlı kuş gözlemcilerinden oluşan bir grup, İngiliz kırsalındaki ahşap bir gözlem kulübesinde saatler geçiriyor; dürbünleriyle etrafı incelerken gördükleri canlıları heyecanla birbirleriyle paylaşıyorlar. 

Bir deniz saksağanının çakıllı zemini karıştıran uzun, parlak gagası; suyun üzerinde süzülen, tüylü başlarını dik tutan iki büyük batağan…

Bu kuş gözlemcilerinin çoğu, günün erken saatlerinde neler olduğunu hatırlamakta güçlük çekiyor ve bir sohbeti takip etmekte zorlanabiliyor. Ancak Birleşik Krallık'ın West Midlands bölgesindeki Forge Mill Gölü çevresinde gökyüzünü dolduran kuşlar hakkında konuşmaya başladıklarında, aniden canlanıyorlar.

Gruptakilerden biri de 78 yaşındaki Harold*. Gençliğinde doğada vakit geçirmeyi çok seven Harold, son dönemde yaşadığı demans nedeniyle içine kapanık ve kaygılı bir ruh haline bürünmüştü. 

Kızı Lucy*, ortam değişikliğinin ve huzurlu göl manzarasının ona iyi gelebileceğini düşünerek onu buraya getirdi. Başlangıçta tedirgin olan Harold, birinin bir kızılgerdan kuşunu işaret etmesiyle gülümsemeye başladı ve sudaki ördeklerin çırpınışlarını izlemekten keyif aldı. Mavi baştankaralar ağaçlar arasında hızla uçuşurken, Lucy babası Harold'ın uzun zamandır ilk kez güldüğüne tanık oldu.

Kuş gözlem grubunu yürüten kâr amacı gütmeyen kuruluş Age UK'de demans danışmanı olarak görev yapan Jenny Budinger, "O an için tamamen 'şimdi'deydi; hafızası ya da öz güveniyle ilgili endişeleri yoktu. Bu, son derece nazik ama bir o kadar da güçlü bir etki," diyor.

Kuş gözlemciliği, yaşlılar ve demans hastaları için değerli bir zaman geçirme biçimi olarak giderek daha fazla kabul görüyor; Birleşik Krallık, Almanya ve ABD'deki huzurevlerinde bu amaçla gruplar oluşturuluyor. 

Kuşlara dikkat etmek —pencereden bakarken bile— yaşlı bireylerin çevreleriyle daha güçlü bir bağ kurmalarına, daha olumlu duygular yaşamalarına ve hafıza becerilerini güçlendirmelerine yardımcı olabiliyor. 

Güncel araştırmalar, kuş gözlemciliğinin tıpkı bir spor dalı veya müzik aleti öğrenmek gibi beyni yeniden şekillendirebildiğini, hatta beyin yaşlanmasını yavaşlatmaya katkıda bulunabileceğini gösteriyor.

Daha iyi organize olmuş beyinler

Bu arada laboratuvar ortamında sinirbilimciler, kuş gözlemciliğinin beyin üzerinde nasıl bir etki yarattığını araştırıyorlar. Araştırmacılar, kuş gözlemcilerinin tanımlama becerilerini test ederek kimin uzman, kimin acemi olduğunu belirlediler ve ardından beyinlerini incelediler. 

Bilim insanları, uzmanların beyin yapılarının farklı olduğunu; kuş gözlemciliği konusundaki uzmanlığın, beyni daha düzenli tutarak yaşa bağlı bilişsel gerilemeyi yavaşlatabileceğini keşfettiler.

Kanada'nın Toronto kentindeki Baycrest Araştırma ve Eğitim Akademisi'nde bu araştırmaya liderlik eden Erik Wing, kuş uzmanlarının ve acemilerin kuşları tanımladıkları sırada çekilen MRI beyin taramalarını karşılaştırdı. 

Uzmanların beyinlerinin; dikkat, görsel algı ve görsel tanıma gibi işlevler için kritik olan bölgelerde farklı bir yapılanmaya sahip olduğunu tespit etti.
 

Uzman kuş gözlemcilerinde bu bölgeler, özellikle daha önce aşina olmadıkları kuşları tanımlamaları istendiğinde daha fazla aktivite gösterdi. 

Elde edilen bulgular, beyindeki yapısal farklılıkların kuş gözlemciliği uzmanlığının bir nedeni mi yoksa sonucu mu olduğunu kanıtlamıyor. 

Ancak Wing, bir açıklamanın şu olabileceğini belirtiyor: Kuş gözlemciliği için kullanılan beyin bölgeleri, zaman içinde şekil ve işlev değiştirme yeteneği olan "nöroplastisite" sürecinden geçiyor olabilir. 

Wing ayrıca kuş gözlemcilerinin beyinlerindeki organizasyon düzeyini de analiz etti. Beyindeki organizasyon yaşla birlikte azalma eğilimindedir ve daha düşük organizasyon seviyeleri, bilişsel kapasitede düşüşle ilişkilendirilir.

Uzmanların beyinlerinde, aynı yaştaki acemilere kıyasla bazı bölgelerin daha yüksek organizasyon ve tutarlılık seviyelerine sahip olduğu görüldü. Bu bölgelerden bazıları, kuş tanımlama sırasında daha fazla aktivite gösteren alanlarla da örtüşüyordu. 

Wing, bunun uzmanların beyinlerinde yaşlandıkça "bir tür organizasyonun korunması" anlamına geldiğini ifade ediyor.

Bu koruma mekanizmasının doğasını ve bunun genel bilişsel işlevlerle nasıl bağlantılı olduğunu anlamak için daha fazla araştırmaya ihtiyaç var. Ancak Wing, elde edilen sonuçların "bu beceriyi hayatın erken dönemlerinde edinmenin, ileri yaşlara kadar süren faydalar sağlayabileceğine" işaret edebileceğini söylüyor. 

Bu, yaşlılık döneminden çok önce dürbünlerini eline alan, Z kuşağına (16-29 yaş arası) mensup pek çok kuş gözlemcisi için sevindirici bir haber.

Kuş terapisi

Wing'in araştırması kuş gözlemciliği uzmanlığına odaklansa da, başka bulgular kuş gözlemciliğinin, özel bir bilgi veya beceriye sahip olmayan kişiler için bile psikolojik faydalar sağlayabileceğine işaret ediyor. 

Aslına bakılırsa, psikolojik yenilenmeyi —yani dinginlik, özgürlük ve tazelenme hislerini— deneyimlemek söz konusu olduğunda, uzmanlıktan ziyade heves daha belirleyici olabilir.

Polonya’daki 388 kuş gözlemcisi üzerinde yapılan bir araştırma; kuş gözlemciliğine diğer uğraşlarından daha fazla ilgi duyan ve bunu hayatlarının önemli bir parçası olarak gören kişilerin, çok yetenekli olsalar bile daha az hevesli olan kuş gözlemcilerine kıyasla psikolojik yenilenmeyi deneyimleme olasılıklarının daha yüksek olduğunu ortaya koyuyor.

BBC