Ücretsiz Değil: Algoritmaların Sessiz Bedeli

Sabah gözler açılır açılmaz elin refleks hâlinde telefona gittiği o an, artık istisnai değil, olağandır. 

Bu küçük ayrıntı, dijital platformların gündelik hayattaki yerine dair söylenebilecek her şeyi özetliyor: Sistem o kadar derinden yerleşti ki, varlığını sorgulamak için önce varlığını fark etmek gerekiyor.

Kazanımları küçümsemek doğru olmaz. 

Bir deprem haberi saniyeler içinde ulaşıyor, taşra kökenli bir müzisyen stüdyoya muhtaç olmadan dinleyici buluyor, küçük azınlıklar ilk kez birbirini görüp sesini duyurabiliyor. Bunlar gerçek ve kalıcı kazanımlar.

Ama kaybedilenleri saymak daha zor; çünkü çoğu yavaş gitti. 

Dikkat bir anda dağılmadı. Siyasi öfke bir günde körüklenmedi. Başkasının hayatıyla kendi hayatı kıyaslama alışkanlığı birden yerleşmedi. 

Bunlar sessizce geldi ve sessizce normal hâle geldi.

Asıl rahatsız edici olan şu: Kimse bunu dayatmadı. Beğenildi, paylaşıldı, bildirimler açık bırakıldı. "Ücretsiz" dendi, kabul edildi. 

Ama ücretsiz hiçbir şey yoktur; yalnızca faturası sonradan gelen şeyler vardır. 

O fatura şu an geliyor — kutuplaşmış bir kamusal alan, kısalan bir dikkat ömrü, birbirine benzemeyen ama aynı şeyi izleyen milyonlar olarak.

Platform meselesini "bilinçli kullanım" tavsiyesiyle geçiştirmek artık yetmiyor. 

Bu, sigara şirketlerine "ölçülü içerseniz sorun yok" demek kadar yetersiz bir çözüm. 

Algoritmik hesap verebilirlik, veri şeffaflığı, platform düzenlemesi — bunlar yalnızca mühendislik sorunları değil, toplumsal uzlaşı gerektiren meselelerdir. Bu uzlaşının henüz yeterince olgunlaşmadığı da ortada.

Çözüm belirsiz, tartışma henüz olgunlaşmamış. 

Ama başlangıç noktası belki de şu kadar yalın: Teknolojiyi bir kader gibi değil, şekillendirilebilir bir alan gibi görmek.

Ve o alanda söz hakkını bireysel tercihlerden önce toplumsal bir bilinç meselesine dönüştürmek.

Doç. Dr. Semih SALMAN

Ege Üniversitesi Öğretim Üyesi