Bilimin Sınırında İkilemler

Bilimin bir başka ilginç yanı, her soruya cevap bulması değil; bazı cevapların yeni sorular doğurmasıdır. 

Bir hücre laboratuvarda bütün ayrıntılarıyla incelenebilir. Bir protein izole edilebilir, bir gen susturulabilir, bir ilacın etkisi ölçülebilir. Her şey kontrol altındadır.

Ama canlılık, laboratuvar sınırları içine sığmaz.

İnsan bedeni; genlerin, hormonların, bağışıklık sisteminin, çevrenin, beslenmenin ve yaşantının sürekli etkileştiği karmaşık bir bütündür. Laboratuvarda tek başına kusursuz görünen bir sonuç, canlı organizmaya taşındığında aynı kesinliği göstermeyebilir.

Burada bilimin bana göre en ilginç tarafı ortaya çıkar:

Daha fazla kesinlik, her zaman daha fazla gerçeklik anlamına gelmez.

Bilim, doğayı anlamak için sadeleştirmek zorundadır. Fakat sadeleştirdiği şeyin doğanın kendisi olmadığını da unutmamak zorundadır.

İşte bilimin sınırındaki asıl ikilem budur.

Soru artık yalnızca “Doğru cevap hangisi?” değildir.

“İki doğru arasında nasıl düşünülecektir?”

Francis Bacon'dan bu yana doğayı sistematik gözlem ve deney yoluyla anlamaya çalışan bilim, zamanla kendi yönteminin de sınırlarıyla karşılaşmıştır. Bachelard'ın yaklaşımıyla bakıldığında bilim, gerçekliği yalnızca gözlemlemez; onu kavramlar, modeller ve deney düzenekleri aracılığıyla yeniden kurar.

Bir model gerçeğin kendisi değildir.

Model, gerçeğe belirli bir sorunun penceresinden bakma biçimidir.

Bu nedenle bilimsel bir sonucun değerini anlamak için yalnızca “Doğru mu?” sorusu yetmez.

“Hangi koşullarda doğru?”

Bilimsel düşüncenin olgunlaştığı yer tam da bu sorudur.

Parçayı bilmek bütünü bilmek midir?

Bilim ilerledikçe uzmanlaşır.

Bir hücrenin tek bir organeli, bir proteinin yapısı veya bir moleküler yolak yıllarca araştırılabilir. Bu ayrıntılı çalışmalar olmasaydı modern biyolojinin bugünkü düzeyine ulaşması mümkün olmazdı. Fakat ayrıntının da bir bedeli vardır: bütünü görünmez hale gelmek. 

Mitokondrinin enerji üretimindeki rolünü bilmek, hücrenin neden belirli bir durumda öldüğünü tek başına açıklamayabilir. Bir nöronun elektriksel özelliklerini bilmek, beynin bir anıyı nasıl oluşturduğunu açıklayamaz.

Aristoteles'ten bu yana süren parça–bütün tartışmasının bugün hâlâ canlı olmasının nedeni de budur.

Gerçeği anlamak için ne kadar derine inmek gerekir?

Ve daha önemlisi:

Ne zaman başını kaldırıp bütüne bakmak gerekir?

Bilim bazen mikroskoba yaklaşma, bazen de gözünü mikroskoptan çekme sanatıdır.

Çünkü canlı sistemlerde bazı özellikler parçaların kendisinde değil, parçaların birbirleriyle kurduğu ilişkide ortaya çıkar.

Tekrarlanabilirlik mi, yenilik mi?

Bilimin güvenilirliği tekrarlanabilirliğe dayanır.

Hücre kültüründe gözlenen etkinin başka bir laboratuvarda da ortaya çıkması önemlidir.

Bir ilacın etkisinin farklı araştırma gruplarınca sınanması, bulgunun sağlamlığını güçlendirir.

Ama burada da bir paradoks vardır. Bilim yalnızca kendini tekrar ederek ilerleyemez. 

Popper'ın vurguladığı gibi bilimsel bir iddia, yanlışlanabileceği koşullara açık olmalıdır. 

Fakat bilimin gerçek sıçramaları çoğu zaman daha önce sorulmayan sorularla başlar.

Bu nedenle bilim iki ihtiyacı birlikte taşır:

Tekrar ve yenilik.

Tekrar güvenilirlik sağlar.

Yenilik sınırları genişletir.

Araştırmacının sorusu yalnızca “Bu sonuç yeniden gösterilebilir mi?” olmamalıdır.

Bir başka soru da masada kalmalıdır:

“Burada daha önce görülmemiş ne var?”

Kuhn'un bilim tarihine ilişkin yaklaşımı da bilimin yalnızca bilgi biriktiren doğrusal bir süreç olmadığıdır. Yeni bir bulgu, yalnızca mevcut bilgiye eklenmez; sorunun kendisini değiştirir.

İstatistiksel anlam, bilimsel anlam mıdır?

Bilim giderek daha fazla ölçmektedir. Özellikle biyomedikal araştırmalarda milyonlarca veri noktası, büyük hasta grupları ve karmaşık istatistiksel modeller kullanılmaktadır.

Fakat bir sonucun istatistiksel olarak anlamlı olması, onun mutlaka biyolojik olarak önemli olduğu anlamına gelmez. Bir tedavinin kan basıncında küçük bir değişiklik oluşturması istatistiksel olarak anlamlı olabilir. Fakat bu değişikliğin hastanın yaşam kalitesi açısından gerçekten önemli olup olmadığı başka bir sorudur.

Burada Kant'ın bilgi anlayışı hatırlanabilir: İnsan zihni dünyayı yalnızca olduğu haliyle almaz; onu belirli kavramlar ve kategoriler içinde düzenler.

Bilimsel veri de kendi başına konuşmaz.

Ölçülür, sınıflandırılır, karşılaştırılır ve yorumlanır.

Sorulması gereken gerçek soru şudur:

“Bu sayı canlılık hakkında ne söylüyor?”

Hız mı, güvenilirlik mi?

Bilim dünyası hiç olmadığı kadar hızlıdır.

Yeni bir virüs ortaya çıktığında genetik dizisinin kısa sürede çıkarılması, aşı veya tedavi geliştirme sürecinde hayati önem taşıyabilir. Böyle durumlarda hız, bilimin lüksü değil gereğidir. Fakat bilimin başka bir zamanı daha vardır. Bir bulgunun farklı laboratuvarlarda tekrarlanması, bir ilacın yan etkilerinin uzun süre izlenmesi veya bir tedavinin farklı hasta gruplarında nasıl sonuç verdiğinin anlaşılması zaman ister.

İşte burada bilimsel üretimin hızı ile bilginin olgunlaşma süresi karşı karşıya gelir.

Hızlı olmak ile sağlam olmak aynı şey değildir.

Bilim bazen hızlanmak zorundadır. Ama bazı cevapların olgunlaşması için zamanın kendisi deneyin bir parçasıdır.

İkilemler bilimin zayıflığı mı?

Belki de tam tersine.

Bilimin gücü, bütün bu karşıtlıkları ortadan kaldırabilmesinde değil; onları birbirini dengeleyecek şekilde kullanabilmesindedir.

Gerçekliği anlamak için sadeleştirir, fakat modelin gerçekliğin tamamı olmadığını bilir.

Ayrıntıya iner, fakat bütünü kaybetmemeye çalışır.

Deneyi kontrol eder, fakat canlılığın karmaşıklığını hesaba katar. Sonuçları tekrarlar, fakat beklenmedik bulgulara kapıyı kapatmaz. İstatistiğe başvurur, ama sayının arkasındaki biyolojik anlamı arar. Hızlanır, fakat güvenilirliğin zaman istediğini kabul eder.

Bütün bunlar şunu düşündürüyor:

Bilimin olgunluğu, çelişkileri yok etmekte değil; doğru çelişkileri aynı anda taşıyabilmektedir.

Çünkü bilim ilerledikçe yalnızca ne bilindiği değil, bilinen şeyin nerede, ne zaman ve hangi koşullarda geçerli olduğuda daha görünür hale gelir.

Bu yüzden bilimin sınırında her zaman doğru ile yanlış arasında durulmaz.

Bazen iki doğru arasındaki ince çizgide durulur:

• Kesinlik ile karmaşıklık.
• Kontrol ile yaşam.
• Tekrar ile keşif.
• Hız ile güvenilirlik.

Bilim bunlardan birini seçip diğerini susturduğunda değil, aralarındaki gerilimi canlı tuttuğunda kendini düzeltme imkânını korur. Bilimsel düşüncenin en değerli tarafı, her çelişkiye hemen bir çözüm bulmak değildir.

Bazı çelişkilerin, gerçeğin kendisinden kaynaklandığını fark etmektir.

Doğa her zaman tek bir cevaba sığmaz.

Bilim insanının ustalığı, gerçeği kendi kurduğu modele zorla sığdırmak değil; modelin nerede bittiğini, gerçeğin nerede başladığını fark edebilmektir.

Prof.Dr. Yiğit UYANIKGİL