Çizgi filmler, çocukları 100 yılı aşkın süredir nasıl ideolojik olarak şekillendiriyor?
Siyasetçiler, Netflix'te yayınlanan popüler bir animasyonun çocukların militarizasyonunu hedefleyen Rus propagandası olduğunu öne sürüyor.
Ancak bu yeni bir olgu değil; geçmişte CIA bile çocuk eğlence içeriklerini finanse etmişti.
Liberal Demokrat Parti milletvekili Tom Gordon, bu ayın başlarında Avam Kamarası'nda "çocukların militarizasyonu"hakkında konuşurken, silahlanan yeni bir nesilden söz etmiyordu. Bahsettiği şey bir çizgi film ayısıydı.
Gordon, farklı partilerden 50'den fazla milletvekiliyle birlikte, bir animasyon dizisinin Rus propagandası olduğu gerekçesiyle yasaklanmasını talep eden bir parlamento mektubuna imza attı.
Söz konusu animasyon, okul öncesi çocuklara yönelik Rus yapımı "Maşa ile Koca Ayı (Masha and the Bear)" adlı çizgi film. Dizi, YouTube'un en popüler içerikleri arasında yer alıyor ve Birleşik Krallık'ta ITVX ile Netflix üzerinden izlenebiliyor.
Program, pembe başlıklı küçük Maşa ile uzak bir ormanda yaşayan kahverengi ayının maceralarını konu alıyor. Ancak milletvekilleri ile birlikte Ukrayna'nın Dezenformasyonla Mücadele Merkezi ve Estonya Dışişleri Bakanı, Maşa'nın Sovyet dönemi askerî kıyafetlerini kullanmasını Rusya'nın "yumuşak güç" gösterisi olarak değerlendiriyor.
Çizgi filmlerin propaganda amacıyla kullanılması ise yaklaşık bir asırlık geçmişe sahip.
Kent Üniversitesi Modern Tarih Emeritus Profesörü David Welch'e göre ilk örnekler Birinci Dünya Savaşı'na kadar uzanıyor.
"Savaşa katılan bütün taraflar çizgi filmleri propaganda amacıyla kullandı" diyen Welch, 1914 yılında İngiliz çizer Lancelot Speed'in Kaiser II. Wilhelm'i hayaletlerden korkan, kadın elbiseleri giyen ve sosis haline getirilen komik karikatürlerle sinema izleyicilerini etkilediğini belirtiyor.
Ancak propaganda amaçlı çizgi filmler asıl patlamasını İkinci Dünya Savaşı sırasında yaşadı.
Welch'e göre gelişmekte olan animasyon sektöründeki esnek ve slapstick karakterler, 1940'ların mizah temelli propaganda filmleri için son derece uygundu.
"Bu patlamanın nedeni aynı zamanda animasyon teknolojisindeki gelişmeler ve özellikle ABD merkezli büyük yapım şirketlerinin yükselişiydi."
Dönemin en büyük animasyon stüdyoları propaganda üretiminde aktif rol oynadı.
Warner Brothers'ın hazırladığı The Ducktators filminde Hitler, Mussolini ve Tojo uyumsuz ördekler olarak resmediliyor ve sonunda şöminenin üzerine doldurulmuş av hayvanları gibi asılıyor.
1943 yapımı Daffy – The Commando adlı çizgi filmde ise Adolf Hitler konuşma yaparken Daffy Duck onu büyük bir tokmakla kafasına vuruyor.
Disney de ABD'nin savaş propagandasında önemli rol üstlendi ve hükümet için birçok propaganda animasyonu hazırladı.
Bunların en ünlüsü Oscar ödüllü Der Fuehrer's Face oldu.
Filmde Donald Duck, Nazi Almanyası'nda yaşadığı bir kâbus görüyor. Sürekli Hitler portrelerini selamlamaktan tükenen Donald, uyandığında Özgürlük Heykeli'ni öperek şöyle diyor:
"Amerika Birleşik Devletleri vatandaşı olduğuma ne kadar seviniyorum!"
Bu dönemde hazırlanan Amerikan savaş animasyonlarının önemli bir bölümü aynı zamanda ırkçı stereotipler içeriyordu.
Örneğin Bugs Bunny'nin yer aldığı ve bugün yasaklı olan Bugs Bunny Nips the Nips adlı Warner Brothers yapımında tavşan karakter birçok ırkçı hakaret kullanıyordu.
Mihver Devletleri de kendi propaganda animasyonlarını üretti.
Faşist İtalya'nın 1941 tarihli Il Dottor Churkill filminde Winston Churchill, altın çalan canavar benzeri bir karakter olarak gösteriliyordu.
1943 yılında Nazi Almanyası'nın talimatıyla Vichy Fransası'nda yayımlanan Nimbus Libéré adlı yapımda ise Londra'daki antisemitik bir karakter, Mickey Mouse, Felix the Cat ve Temel Reis gibi çizgi film kahramanlarına bir aileyi bombalama emri veriyordu.
Soğuk Savaş döneminde propaganda, askerî güçten ziyade ideolojik mücadeleye yöneldi.
Britanya'nın ilk uzun metrajlı animasyonu olan 1954 yapımı Animal Farm (Hayvan Çiftliği) da siyasi etkilerden nasibini aldı.
Filmin gösterime girmesinden yıllar sonra George Orwell'in eserinden uyarlanan yapımın CIA tarafından finanse edildiği ortaya çıktı.
Film, romandaki sonu değiştirerek hayvanların domuzlara karşı başarılı bir isyan gerçekleştirdiği bir final sundu ve bu durum komünist yönetimlerin devrilmesine verilen örtülü bir destek olarak yorumlandı.
19. yüzyılın sonlarına gelindiğinde, Captain Planet and the Planeteers gibi çevreci örnekler dışında açık propaganda içeren çizgi filmler büyük ölçüde azaldı.
Ancak 2000'li yıllarda dijital animasyon yazılımlarının yaygınlaşmasıyla bireyler, devlet desteğine ihtiyaç duymadan kendi propaganda animasyonlarını üretmeye başladı.
11 Eylül saldırılarının ardından internet, Adobe Flash kullanılarak hazırlanan ve Usame bin Ladin'i hedef alan çok sayıda kaba propaganda animasyonuyla doldu.
Bu videolarda El Kaide lideri vuruluyor, işkence görüyor veya alaya alınıyordu.
Bir ay sonra yayımlanan popüler animasyonlardan birinde Colin Powell, Harry Belafonte'nin Banana Boat şarkısının parodisini söyleyerek Taliban'dan Bin Ladin'i teslim etmesini isterken, George W. Bush bongo çalıyor ve Bin Ladin füzelerden kaçıyordu.
Zamanla her iki taraf da çizgi filmleri propaganda aracı olarak kullandı.
Kafa kesme videolarıyla tanınan DEAŞ bile kısa süreliğine YouTube ve Telegram üzerinden çocuklara yönelik animasyonlar yayımladı.
Animasyon üretim maliyetlerinin düşmesi, internet meme kültürüyle birleşti.
2015 yılında başlayan aşırı sağcı Murdoch Murdoch adlı çizgi dizi, açık ırkçılık, kadın düşmanlığı ve Nazi ideolojisini işlerken 4chan gibi platformlardaki internet memelerini kullanıyordu.
Bir bölümde SS üniformalı karakterler geçmişe giderek Beatles grubunu Nazi ideolojisine kazandırmaya çalışıyordu.
Son 15 yılda savaş temalı propaganda animasyonlarında yeniden artış yaşandı.
Prag Charles Üniversitesi'nden araştırmacı Kristián Földes, Rusya-Ukrayna savaşı sırasında hazırlanan propaganda animasyonlarını inceleyerek her iki tarafın da birbirine karşı çizgi filmlerle karşı propaganda yürüttüğünü ortaya koydu.
Földes'e göre devletler çocuk karakterlere dönüştürülüyor, mağdur-zalim ve kahraman-kötü karakter anlatıları kullanılıyor ve gerçek olaylar kurgusal hikâyelerle birleştiriliyor.
Son dönemde yapay zekâ bu alanı daha da değiştirdi.
ABD-İsrail'in İran'a yönelik saldırılarının ardından İran merkezli Explosive Media, üretken yapay zekâ kullanarak Lego Movie tarzında İran yanlısı animasyonlar hazırladı.
Videolardan birinde Donald Trump ile Benjamin Netanyahu şeytanla birlikte gösterilirken, başka bir videoda oyuncak bir İranlı komutan ABD'ye hakaret eden bir rap söylüyor.
Bu videolar sosyal medyada geniş şekilde yayıldı.
Földes, "Bu platformlar üzerinden dağıtım kolay, etkili ve en önemlisi algoritmik. Görsel içerikler özellikle videolar, metne göre çok daha hızlı yayılıyor." diyor.
İran yanlısı bu videolar, üretken yapay zekâ ile hazırlanan propaganda içerikleri için kullanılan yeni bir kavram olan "slopaganda" kategorisine giriyor.
Tilburg Üniversitesi'nden hesaplamalı bilişsel bilimler uzmanı Michał Klincewicz, bu kavramı akademik literatürde ilk kullanan isimlerden biri.
Klincewicz'e göre propaganda animasyonları gerçeklerden ziyade duyguları aktarmada çok daha başarılı.
"Bu videolar gerçekçi görüntülerle hazırlanmış olsaydı aynı etkiyi yaratamazdı."
Földes de günümüzde doğrulama sistemlerinin gerçekleri sınamaya odaklandığını, ancak hikâyeleri ve anlatıları değerlendirmekte yetersiz kaldığını söylüyor.
Araştırmacı, Maşa ile Koca Ayı dizisinin propaganda amacı taşıyıp taşımadığı konusunda daha fazla araştırmaya ihtiyaç olduğunu belirtiyor.
"Dizide açık sembolik unsurlar var. Örneğin ayı büyük ölçüde Rusya'yı temsil ediyor. Ancak bizim incelediğimiz doğrudan propaganda amacıyla üretilmiş Rus çizgi filmiyle karşılaştırıldığında, Maşa ile Koca Ayı'nda bu propaganda unsurları yalnızca belirli bölümlerde görülüyor."
Maşa ile Koca Ayı'nın ekranlarda kalıp kalmayacağı henüz belli değil.
Ancak propaganda içeriklerinin internet ortamında varlığını sürdürmeye devam edeceği düşünülüyor.
Klincewicz'e göre çizgi filmler bu amaçla kullanılmaya devam edecek.
"Amaç, mesajı daha tanıdık, daha az tehditkâr veya duygusal tepki uyandıracak bir biçimde sunmaktır. Ölüm kampındaki bir gardiyanı domuz olarak gösteren bir çizgi film ile onu gerçekçi bir insan olarak göstermek aynı etkiyi yaratmaz. Bunun yakın gelecekte değişeceğini sanmıyorum."
The Guardian
