İzlanda AB yolunda: Trump dengeleri nasıl değiştirdi?

Peki, egemenlik tartışmalarını alevlendiren referandum kararı nasıl alındı? Trump'ın Grönland çıkışları takvimi nasıl hızlandırdı?

ABD Başkanı Donald Trump, "soğuk ve kötü konumlanmış bir buz parçasına" talip olduğunu söylediğinde İzlandalıların endişelenmek için haklı sebepleri vardı. Zira, ABD Başkanının kastettiği "buz parçası" aslında Grönland olsa da bu ısrarlı açıklamalarında tam dört kere yanlışlıkla "İzlanda" demişti.

Trump'ın gafları ve geçen yıl Grönland'ı kontrol etme yönünde yaptığı ısrarlı açıklamaları, bağımsızlığına son derece düşkün olan İzlanda'yı ve 400 binlik nüfusunu Avrupa'ya bir adım daha yaklaştırmış olabilir.

Grönland'ın en yakın komşusu olan bu kuzey ülkesinde seçmenler Cumartesi günü sandık başına giderek Avrupa Birliği'ne (AB) katılım müzakerelerinin yeniden başlatılıp başlatılmayacağına karar verecek.

İzlanda'nın önünde iki seçenek bulunuyor: Başarılı bir şekilde yoluna yalnız devam ederek kazançlı ve iyi yönetilen balıkçılık gibi değerli doğal kaynakları üzerindeki kontrolünü sürdürmek ya da Avrupa ile bağlarını güçlendirerek ülkeye jeopolitik istikrarsızlığa karşı daha iyi bir korunma sağlamak ve daha stabil olan euro ile daha düşük faiz oranları gibi ekonomik avantajlardan yararlanmak.

Taraflar üyelik için ne diyor?

İzlanda Üniversitesi'nden Siyaset Bilimi profesörü Hulda Thorisdottir'e göre, AB tartışmasının her iki tarafı açısından mesele esasen egemenlik konusuna dayanıyor.

NATO üyesi olan İzlanda, hâlihazırda AB'nin mal, hizmet, sermaye ve kişilerin serbest dolaşımına dayalı ortak pazarına dahil ve aynı zamanda Schengen bölgesinin de bir parçası.

Üyeliğe karşı çıkanlar, 1944 yılında Danimarka'dan bağımsızlığını kazanan İzlanda'nın, hâlihazırda Avrupa entegrasyonunun sağladığı avantajlardan herhangi bir dezavantaja katlanmaksızın yararlandığını savunuyor.

Thorisdottir, "İşler bu kadar iyi giderken neden bundan vazgeçip egemenliklerinden ödün versinler ki?" sorusunu ortaya atıyor.

"AB'ye hayır" hareketi Heimssyn'ın başkanı ve fizik profesörü Haraldur Olafsson da, İzlandalılar için bağımsızlıklarının sahip oldukları "en değerli varlık" olduğuna dikkat çekiyor. Olafsson, "Kendi yasalarınızı yapabilmek ve işlerin nasıl yürütüleceğine kendiniz karar verebilmek hayati önem taşıyor" diyor.

Karşı cephede, AB üyeliğini savunanlar ise meseleye, ittifakların değiştiği ve güvenlik risklerinin arttığı, hızla dönüşen bir dünya perspektifinden bakıyor. Siyaset Bilimci Thorisdottir'e göre Birlik dışında kalmak İzlanda'yı daha kırılgan hâle getiriyor ve bu durum da ülkenin egemenliğini tehdit ediyor.

AB'ye katılımı destekleyen Dışişleri ve Savunma Bakanı Thorgerdur Katrin Gunnarsdottir de İrlanda, Finlandiya ve Lüksemburg gibi küçük ülkelerde insanlara egemenliklerini yitirip yitirmediklerini sorduğunda kendisine "aklını yitirmiş gibi baktıklarını" söyledi. 

Bakan, tam tersine bu ülke vatandaşlarını AB üyeliğinin kendilerini daha da güçlendirdiğini savunduğunu aktardı.

İzlanda'nın üyeliği ne zaman gündeme geldi?

İzlanda'da borç yükü altındaki bankacılık sektörünün 2008 küresel mali krizi sırasında çökmesinin ardından 2009 yılında dönemin hükümeti AB üyeliği için başvuruda bulundu. 

Ancak üyelik kararı halk oylamasına sunulmadı. Merkez sağ bir hükümetin iktidara gelmesinin ardından üyelik müzakereleri 2013 yılında askıya alındı ve 2015'te resmen sona erdirildi.

Başbakan Kristrun Frostadottir liderliğindeki mevcut merkez sol koalisyonun ise, AB üyeliği konusunda halk oylamasını savunan bir programla 2024 yılında iktidara gelişinin ardından üyelik yeniden gündeme geldi.

Trump'ın Grönland tutumu takvimi nasıl etkiledi?

Hükümet aslında üyelik referandumunu gelecek yıla kadar düzenlemeyi planlıyordu. Ancak ABD Başkanı Trump'ın, ABD'nin uzun yıllardır müttefiki olan Danimarka'ya bağlı özerk bölge Grönland'ı devralmaya yönelik tekrarlayan açıklamaları üzerine oylama öne çekildi.

Trump'ın Ocak 2026'da İsviçre'nin Davos kentindeki Dünya Ekonomik Forumu'nda yaptığı konuşmada yaptığı gaflar bu takvim değişikliğinde etkili oldu.

Dışişleri Bakanı Gunnarsdottir, Trump'ın konuşmasında birkaç kez Grönland yerine İzlanda demesinin ardından, ABD Dışişleri Bakanlığı'nın İzlandalı yetkililere başkanın aslında Grönland'ı kastettiği yönünde "güvence verdiğini" söyledi.

ABD'nin İzlanda'nın başkenti Reykjavik'e yeni atanan Büyükelçisi William Long'un İzlanda'nın ABD'nin 52'nci eyaleti olacağı ve kendisinin de eyaletin valiliğini yapacağı yönünde yaptığı şaka ise tepkileri artırdı. 

Long her ne kadar özür dilese de sözleri, binlerce İzlandalının Başbakan'a Büyükelçi'nin atamasını reddetmesi çağrısında bulunan bir imza kampanyasına katılmasına yol açtı.

Üyelik süreci nasıl işleyecek?

Referandum, İzlanda'nın 27 üyeli AB'ye olası katılım sürecinin ilk adımı niteliğinde. Seçmenlere "İzlanda Avrupa Birliği ile üyelik müzakerelerine yeniden başlamalı mı?" şeklinde basit bir "evet" ya da "hayır" sorusu yöneltilecek.

Seçmenlerin öneriyi reddetmesi hâlinde AB üyeliği meselesi şimdilik rafa kalkacak.

Referandumdan "evet" çıkması hâlinde ise Avrupa Komisyonu ile müzakere süreci başlayacak. Bu süreçte mali sistemlerden balıkçılığa, ulaştırma ağlarından tarım düzenlemelerine, ifade ve din özgürlüğü gibi temel haklara kadar 35 başlıkta değerlendirme yapılacak.

AB'nin Genişlemeden Sorumlu Komiseri Marta Kos, geçen hafta Hırvatistan'ın başkenti Zagreb'de yaptığı açıklamada, İzlanda'nın hâlihazırda AB ortak pazarına dahil olması nedeniyle üyelik müzakerelerinin nispeten kolay ilerleyebileceğini ve ülkenin üyelik müzakerelerini bir ila iki yıl içinde tamamlayabileceğini söyledi.

İzlandalılar balıkçılık konusunda neden endişeli?

Varılacak herhangi bir anlaşmanın mevcut tüm AB üyesi ülkeler tarafından onaylanması gerekecek. Ardından AB'ye katılıp katılmama konusunda son sözü yine İzlandalı seçmenler söyleyecek.

İzlanda'ya yerleşen Vikinglerin torunları, yüzyıllardır geçimlerini denizden sağlıyor. Balıkçılık bugün de ülkenin kültürel kimliğinin önemli bir parçası.

Kuzey Atlantik'teki zengin balıkçılık sahaları, İzlanda'nın AB üyeliği tartışmalarının da en önemli başlıklarından biri. Ülkede, AB'nin Ortak Balıkçılık Politikası'na dahil olunması hâlinde İspanya, Hollanda ve diğer üye ülkelerin balıkçı filolarının İzlanda sularında avlanabileceği endişesi var.

İzlanda'nın balıkçılık haklarını güvence altına almayan bir AB anlaşmasının kabul görme şansı olmadığı düşünülüyor. Ancak Gunnarsdottir ve diğer yetkililer, olası bir üyelik anlaşmasında İzlanda balıkçılığı konusunda istisna sağlanabileceğinden emin.

Gunnarsdottir, "Balıkçılık söz konusu olduğunda biz bir süper gücüz. Egemenliğimizi ve balıkçılık kaynaklarımız üzerindeki tam kontrolümüzü güvence altına almayan hiçbir anlaşmaya imza atmayacağız" ifadelerini kullandı.

Sektördeki bazı isimler ise İzlanda balıkçılığına sağlanacak olası güvencelerin ne kadar kalıcı olacağı konusunda şüpheli. Bu endişe; özellikle ringa balığı, capelin ve uskumru gibi farklı avlanma bölgeleri arasında göç eden açık deniz türleri için geçerli.

AP / DW