İran, ABD ile bir nükleer anlaşmaya varmak için tavizleri görüşmeye hazır

İranlı bir bakan BBC’ye Tahran’da yaptığı açıklamada, Amerikalıların yaptırımların kaldırılmasını görüşmeye istekli olması halinde İran’ın ABD ile bir nükleer anlaşmaya varmak için tavizleri değerlendirmeye hazır olduğunu söyledi.

ABD’li yetkililer uzun süredir devam eden bu müzakere sürecinde ilerlemeyi engelleyen tarafın ABD değil İran olduğunu defalarca vurgulamıştı.

ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio cumartesi günü Başkan Donald Trump’ın bir anlaşmayı tercih ettiğini ancak İran’la bunun “çok zor” olduğunu söyledi.

Ancak İran Dışişleri Bakan Yardımcısı Mecid Taht-Revançi, Tahran’da BBC’ye verdiği röportajda topun “anlaşma yapmak istediklerini kanıtlama konusunda Amerika’nın sahasında” olduğunu belirterek, “Eğer samimilerse, anlaşmaya giden yolda olacağımızdan eminim,” dedi.

Trump, İran’ın nükleer programını sınırlayacak bir anlaşmaya varılamaması halinde İran’a yönelik saldırılarla tehdit etmiş, ABD de bölgede askeri varlığını artırmıştı.

Bu durum, geçen ay ülke çapında hükümet karşıtı protestoların İran tarafından şiddetle bastırılmasının ardından geldi; insan hakları grupları binlerce kişinin öldüğünü söylüyor.

ABD ve İran, Şubat ayı başında Umman’da dolaylı görüşmeler gerçekleştirdi. 

İkinci turun salı günü Cenevre’de yapılmasının planlandığını doğrulayan Taht-Revançi, görüşmelerin “aşağı yukarı olumlu yönde” ilerlediğini ancak “yargıya varmak için henüz erken” olduğunu söyledi. Trump da bu görüşmeleri olumlu olarak nitelendirmişti.

Dışişleri Bakan Yardımcısı, Tahran’ın yüzde 60 oranında zenginleştirilmiş uranyumu seyreltebileceği yönündeki teklifini, uzlaşmaya hazır olduğunun kanıtı olarak gösterdi.

Silah seviyesine yakın bu oran, İslam Cumhuriyeti’nin nükleer silah geliştirme yönünde ilerlediği şüphelerini artırmış durumda; İran ise bunu her zaman reddetti.

Taht-Revançi BBC’ye, “Yaptırımları konuşmaya hazır oldukları takdirde, programımızla ilgili bu ve diğer konuları görüşmeye hazırız,” dedi. 

Bunun tüm yaptırımların mı yoksa bir kısmının mı kaldırılması anlamına geldiğini ise netleştirmedi.

İran’ın 2015 nükleer anlaşmasında yaptığı gibi 400 kilogramdan fazla yüksek düzeyde zenginleştirilmiş uranyum stokunu ülke dışına göndermeyi kabul edip etmeyeceği sorusuna Taht-Revançi, “Müzakerelerin seyri içinde ne olacağını söylemek için henüz erken,” yanıtını verdi.

Trump’ın üç yıl sonra çekildiği 2015 çok taraflı anlaşma kapsamında düşük seviyede zenginleştirilmiş 11 bin kilogram uranyumu kabul eden Rusya, bu materyali yeniden kabul etmeyi teklif etti.

Daha önce medyada yer alan diğer öneriler arasında, Tahran’ın nükleer zenginleştirmeyi geçici olarak askıya alma teklifi de bulunuyor.

İran’ın temel taleplerinden biri, görüşmelerin yalnızca nükleer dosyaya odaklanmasıydı. Taht-Revançi, “Bizim anladığımız, bir anlaşma istiyorsanız nükleer konuya odaklanmanız gerektiği sonucuna vardıkları yönünde,” dedi.

Bu doğrulanırsa İran açısından önemli bir ilerleme anlamına gelecek. İran, Washington’un sıfır zenginleştirme yönündeki maksimalist taleplerini herhangi bir anlaşmanın önündeki engel olarak görüyordu.

İran bunu kırmızı çizgi, Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Anlaşması kapsamındaki haklarının ihlali olarak değerlendiriyor.

Taht-Revançi BBC’ye, “Sıfır zenginleştirme konusu artık bir mesele değil ve İran açısından artık masada değil,” dedi. Bu, Trump’ın cuma günü gazetecilere “hiçbir zenginleştirme istemiyoruz” şeklindeki sözleriyle çelişiyor.

İranlı müzakereci ayrıca, Amerikan tarafıyla balistik füze programını görüşmeyi reddettiklerini yineledi. Bu konu, bu füzelerin hedef aldığı bir ülke olan İsrail’in temel taleplerinden biri olmuştu. ABD’li yetkililer, Rubio dahil, İran’ın bölgedeki silahlı gruplara desteğinin de herhangi bir anlaşmaya dahil edilmesi gerektiğini vurgulamıştı.

Taht-Revançi, “İsrailliler ve Amerikalılar tarafından saldırıya uğradığımızda füzelerimiz imdadımıza yetişti; savunma kapasitemizden nasıl vazgeçebiliriz?” dedi.

Rubio ayrıca İran’ın “kendi vatandaşlarına yönelik muamelesini” de herhangi bir anlaşmanın temel unsurlarından biri olarak dile getirmişti. Taht-Revançi, ABD başkanının protestoculara “kurumlarınızı ele geçirin” ve “yardım yolda” şeklindeki mesajlarını “şiddete teşvik” olarak nitelendirdi.

Hükümetin tutumunu yineleyerek, “barışçıl gösterilerle şiddet eylemleri arasında ayrım yaptıklarını” vurguladı. BBC, İran güvenlik güçlerinin protestoculara karşı çeşitli silahlar kullandığını gösteren görüntü ve fotoğrafları doğruladı.

On yıldan fazla süre önceki müzakerelerde olduğu gibi mevcut görüşmelerde de kilit rol oynayan Taht-Revançi, Amerikan başkanının çelişkili mesajlarından duyduğu endişeyi de dile getirdi.

“Müzakerelerle ilgilendiklerini duyuyoruz,” dedi. “Bunu kamuoyuna açık şekilde söylediler; Umman üzerinden özel görüşmelerde de bu meseleleri barışçıl şekilde çözmek istediklerini ifade ettiler.”

Ancak Trump son açıklamalarında yeniden rejim değişikliğine odaklanarak, “Görünüşe göre olabilecek en iyi şey bu olurdu,” demişti.

Taht-Revançi, “Özel mesajlarda bunu duymuyoruz,” diyerek, Umman Dışişleri Bakanı Seyyid Bedr bin Hamed el-Busaidi aracılığıyla iletilen notlara atıfta bulundu. 

El-Busaidi şu anda başlıca Arap arabulucu konumunda; Katar dahil diğer bölgesel güçler de önemli rol oynuyor.

Taht-Revançi ayrıca ABD’nin bölgedeki askeri yığınağını sorgulayarak, yeni bir savaşın “travmatik, herkes için kötü… özellikle de bu saldırganlığı başlatanlar için acı verici” olacağı uyarısında bulundu.

“Bunu varoluşsal bir tehdit olarak hissedersek buna göre karşılık veririz" 

İran’ın olası bir Amerikan harekâtını hayatta kalma savaşı olarak görüp görmeyeceği sorulduğunda ise, “Böylesine tehlikeli bir senaryoyu düşünmek bile akıllıca değil; çünkü tüm bölge kaosa sürüklenir,” yanıtını verdi.

İran, bölgedeki ABD askeri üslerinin meşru hedef olarak görüleceğini defalarca açıkça ifade etti.

Geçen haziranda ABD’nin İran’ın nükleer tesislerine saldırmasının ardından Katar’daki El-Udeyd askeri üssüne yönelik saldırı dahil önceki saldırılarda Tahran, Amerikan kayıplarına yol açmaktan kaçınmıştı.

Bölgede şu anda 40 binden fazla ABD askerinin konuşlandırılmış olması sorulduğunda Taht-Revançi, “Bu farklı bir oyun olur,” dedi.

Üst düzey İranlı yetkililer, geniş kapsamlı sonuçlar doğuracak bir savaştan kaçınmanın aciliyeti konusunda Başkan Trump ile telefon görüşmeleri yapan bölge ülkelerindeki muhataplarıyla yoğun temas halinde.

Taht-Revançi, “Bölgede savaşa karşı neredeyse oybirliğiyle bir görüş birliği görüyoruz,” dedi.

İran, İsrail’i bu müzakere sürecini sabote etmeye çalışmakla defalarca suçladı.

“Bunu diplomasi yoluyla başarabileceğimiz konusunda umutluyuz, ancak yüzde 100 emin olamayız,” diyen Taht-Revançi, İran’ın “hazırlıklı olması gerektiğini, sürprizle karşılaşmak istemediğini” ekledi.

Bu, geçen haziranda İran’ın Umman’da ABD Özel Temsilcisi Steve Witkoff ile altıncı tur dolaylı görüşmeye hazırlanmasından sadece günler önce İsrail’in beklenmedik saldırısına atıf. Bu saldırı, şimdi 12 günlük savaş olarak anılan süreci başlatmış ve Tahran’ın sürece olan güvenini zedelemişti.

İran’ın geçen yılki görüşmelerde ilerleme kaydedilememesinden rahatsız olduğu biliniyor; Witkoff’un son derece teknik bir konu olan bu müzakerelere çoğu zaman uzmanlar olmadan katıldığı belirtiliyor.

İranlı yetkililer, Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan dahil, bir turda varılan mutabakatların bir sonraki toplantıya gelindiğinde değişmesinden eleştirel şekilde söz etmişti.

Şubat başındaki son görüşmelere ABD başkanının damadı Jared Kushner’in katılması ise İran tarafından ABD’nin daha güçlü angajmanının olumlu bir işareti olarak görüldü.

Öte yandan, herhangi bir anlaşma için gerekli zor tavizleri İran’ın yapmaya hazır olup olmadığı konusunda soru işaretleri bulunuyor.

Birçok gözlemci yeni bir anlaşmanın yakın olduğuna şüpheyle yaklaşsa da Taht-Revançi, Cenevre’deki bir sonraki tura bir anlaşmaya varılabileceği umuduyla gideceklerini söyledi.

“Elimizden geleni yapacağız ama karşı tarafın da samimi olduğunu kanıtlaması gerekiyor,” dedi.

BBC